analema ანალემა

საქართველოს დღესასწაულები

2009-11-12T00:21:00.001+04:00

მეცნიერების მსოფლიო დღე

2009-11-11T23:07:00.001+04:00

Всемирный день науки

Всемирный день науки (World Science Day) или более официально — Всемирный день науки во имя мира и развития (World Science Day for Peace and Development) отмечается ежегодно 10 ноября с целью повысить осознание общественностью во всем мире пользы...

ელექტროსტატიკური მუხტების გენერატორი

2009-10-31T18:34:00.011+04:00

წყლის წვეთების პოტენციური ენერგიის
გარდაქმნა
ელექტროენერგიად

დანადგარი, რომელიც, წყლის წვეთების პოტენციური ენერგიის გარდაქმნით ელექტრული მუხტის დაგროვების საშუალებას იძლევა და ქმნის დაახლოებით 15 000-20 000 ვოლტ პოტენციალთა სხვობას ცნობილია კელვინის მწვეთარას სახელწოდებით.

იგი უმარტივესი მოწყობილობაა, რომელიც მუშაობს წყლის წვეთების პოლარიზაციის საფუძველზე და დანადგარის ელემენტებზე აგროვებს მუხტს. ენერგიის მისაღები (უფრო სწორად გარდასაქმნელი) ეს ორიგინალური მეთოდი მოიფიქრა უილიამ კელვინმა (ლორდ კელვინმა) და აღწერილია წიგნში:

Дж. Уокера “Физический фейерверк”, Москва, “Мир”, 1989 г

სურ. 1
კელვინის მწვეთარა

1,2 _ ზედა ლითონის ქილები მოჭრილი ფსკერით,
3,4 _ ქვედა ლითონის ქილები,
5,6 _ გამტარები,
7,8 _ წყლის ჭავლები,
9,10 _ ვენტილები ან მომჭერები,
11 _ ნეონის ნათურა.

სურ. 2

სქემაზე (სურ.1) რიცხვებით მინიშნებული ერთი წყვილი 1 და 3, ხოლო მეორე წყვილი 2 და 4 ლითონის ქილები განლაგებულია ერთმანეთის ქვეშ ისე, როგორც ნაჩვენებია დანადგარის სურათზე (სურ. 2) და კარგად არიან იზოლირებულები. გამტარით 5 ზედა მარცხენა ქილა 1 შეერთებულია მარჯვენა ქვედა ქილასთან 4, ხოლო გამტარით 6 ზედა მარჯვენა ქილა 2 შეერთებულია ქვედა მარცხენა ქილასთან 3. ზედა ქილებთან 1 და 2 ახლოს განლაგებულია მილები 7 და 8, რომლებიდანაც წამოსული წყლის წვეთები გაივლინ რა უფსკერო ზედა ქილებს 1 და 2 შორის, გროვდებიან ქვედა ქილებში 3 და 4. ბუნებრივია ქილები კარგად უნდა იყოს იზოლირებულები.
კელვინის მწვეთარას მუშაობისათვის ვენტილები ან მომჭერები 9 და 10 წყლის ინტენსიური მიწოდებისათვის ისე უნდა დავარეგულიროთ, რომ მისი ჭავლები ზედა ქილების 1 და 2 დონეზე დაიყოს წვეთებად. დასაწყისში, როდესაც მიაწოდებენ წყალს, ქილებიდან ერთს აქვს ოდნავ ზედმეტი უარყოფითი მუხტი, ვიდრე მეორეს. კონკრეტულად რომელ ქილას აქვს მეტი მუხტი ეს შემთხვევითია და გამოწვეულია ბუნებრივი რადიაქტივობით ან კოსმოსური გამოსხივებით.
დავუშვათ, რომ დიდი უარყოფითი მუხტი აქვს ქვედა მარცხენა ქილას 3. მაშინ, ვინაიდან ქილები გამტარებით შეერთებულია ჯვარედინად, ზედა მარჯვენა ქილას 2 აგრეთვე ექნება უარყოფითი მუხტი, ვიდრე ზედა მარცხენა ქილას 1. წყლის მარჯვენა ჭავლი, გადის რა მარჯვენა ქილაში პოლიარიზდება. თუ წვეთები წარმოიქმნებიან ზუსტად ამ ქილის ზედა კიდესთან, მაშინ ისინი დაიმუხტებიან დადებითად, ვინაიდან რადგანაც უარყოფითად დამუხტული ქილისაგან 2 უარყოფითი მუხტი განიზიდება ჭავლში ზევით. შემდეგ ეს დადებითად დამუხტული წვეთები გროვდებიან მარჯვენა ქვედა ქილაში 4, და მისი მუხტი იზრდება. რადგან მარჯვნა ქვედა ქილა 4 გამტარით შეერთებულია მარცხენა ზედა ქილასთან 1, ამიტომ ეს ქილა დადებითად დაიმუხტება და მოახდენს წყლის ჭავლის პოლარიზაციას ისე, რომ აქ წვეთები დაიმუხტება უარყოფითად. ისინი გროვდებიან რა მარცხენა ქვედა ქილაში 3, ამიტომ იგი იმუხტება უარყოფითად. ამრიგად ქვედა (აგრეთვე ზედა) ქილებს შორის იქმნება პოტენციალთა სხვაობა. მიუხედავად იმისა, რომ ქილებს შორის საწყისი პოტენციალთა სხვაობა უმნიშვნელოა, ზოგიერთი თვითნაკეთი კელვინის მწვეთარით მიიღება 15 -20 კილოვოლტი პოტენციალთა სხვაობა.
თუ ქვედა ქილებს გამტარებით შევუერთებთ ნეონის ნათურას 11, დანადგარის მუშაობისას, ქილებზე გარკვეული მუხტის დაგროვებისას, ის პერიოდულად დაიწყებს ფეთქს (ნათებას). საოცარია, რომ ცარიელი კონსერვის ქილებისაგან და გამტარების ნაჭრებისაგან საშინაო პირობებში შეიძლება დავამზადოთ ნამდვილი ელექრტული გენერატორი, და თანაც როგორი - ელექტრული მუხტების პოტენციალთა სხვაობით 15 000 – 20 000 ვ ! საოცარია ისიც, რომ ამ უმარტივეს დანადგარში ჩვეულებრივი ვარდნილი წყლის წვეთების პოტენციური ენერგია გარდაიქმნება ქილებში დაგროვებული ელექტროსტატიკური მუხტების ელექრტული ველის ენერგიად. ამრიგად კელვინის მწვეთარა წარმოადგენს ელექტროსტატიკურ გენერატორს.
აღწერილიდან გამომდინარეობს, რომ პრინციპში შესალებელია ამ მეთოდით ბატარეის აგება, რომელიც შედგება ზემოთ აღწერილი რამდენიმე ბლოკისაგან და უფრო მეტი მუხტის და შესაბამისად პოტენციალთა სხვაობის დაგროვების საშუალებას მოგვცემს. რისთვისაც საჭიროა ქვედა ქილებიდან წყლის ისე შეგროვება, რომ ამ პროცესმა გავლენა არ მოახდინოს მუხტების დაგროვებაზე. მაგრამ ეს საკითხი ჯერ გადაუწყვეტელია.

http://www.sangu.ge/moodle/mod/resource/view.php?id=952

http://www.youtube.com/watch?v=oY1eyLEo8_A

http://www.youtube.com/watch?v=DVNdM89DgTs
http://www.youtube.com/watch?v=yDun7ILKrUI
http://www.youtube.com/watch?v=P8O6kkLU0Fk
http://www.youtube.com/watch?v=uGqd1ymyYIo

Томсон, Уильям (лорд Кельвин)
Уильям Томсон (1824—1907)
Уильям Томсон, лорд Кельвин (англ. William Thomson, 1st Baron Kelvin; 26 июня 1824, Белфаст — 17 декабря 1907, Ларгс (en:Largs), Эршир (en:Ayrshire), Шотландия)
Один из величайших физиков. Предки Томсона были ирландские фермеры; отец его Джемс Томсон (1776—1849), известный математик, был с 1814 г. учителем в Belfast Academical Institution, затем с 1832 г. профессор математики в Глазго; известен учебниками по математике, выдержавшими десятки изданий. Уильям Томсон вместе со старшим братом, Джемсом учились в колледже в Глазго, а затем в St. Peter Kolleǵe в Кембридже, в котором Томсон закончил курс наук в 1845 г.
В 1846 г. двадцатидвухлетний Томсон занял кафедру теоретической физики в университете в Глазго. Необыкновенные заслуги Томсона в чистой и прикладной науке были вполне оценены его современниками.
В 1866 г. Томсон возведён в дворянское достоинство, в 1892 г. королева Виктория пожаловала ему пэрство с титулом «барон Кельвин».
Ещё студентом, Томсон опубликовал ряд работ по приложению рядов Фурье к вопросам физики и в замечательном исследовании «The uniform motion of heat in homogeneous solid and its connection with the mathematical theory of electricity» («The Cambridge math. Journ.», 1842) провёл важные аналогии между явлениями распространения тепла и электрического тока и показал, как решение вопросов из одной из этих областей применить к вопросам другой области. В другом исследовании «The Linear Motion of Heat» (1842, ibid.) Томсон развил принципы, которые затем плодотворно приложил ко многим вопросам динамической геологии, например, к вопросу об охлаждении земли.
В 1845 г., находясь в Париже, Томсон начинает в журнале Лиувилля печатание ряда статей по электростатике, в которых излагает свой метод электрических изображений, давший возможность просто решить многие труднейшие задачи электростатики.
С 1849 г. начинаются работы Томсона по термодинамике, напечатанные в изданиях королевского общества в Эдинбурге. В первой из этих работ Томсон, опираясь на исследования Джоуля, указывает, как следует изменить принцип Карно, изложенный в сочинении последнего «Réflexions sur la puissance motлее du feu» (1824) для того, чтобы принцип согласовался с современными данными; эта знаменитая работа содержит первую формулировку второго принципа термодинамики.
В 1852 г. Томсон даёт другую формулировку его, именно учение об рассеянии энергии (dissipation of energy).
В том же году Томсон совместно с Джоулем производит известное исследование над охлаждением газов при расширении без совершения работы, которое послужило переходной ступенью от теории газов идеальных к теории действительных газов.
Начатая в 1855 г. работа по термоэлектричеству («Electrodynamic Qualities of Metals») вызвала усиленную экспериментальную работу; в работе принимали участие студенты, и это положило начало практическим работам студентов в университете Глазго — первым в Англии, а также начало лаборатории по физике в Глазго.
В пятидесятых годах Томсон заинтересовывается вопросом о трансатлантической телеграфии; побуждаемый неудачами первых пионеров-практиков, Томсон теоретически исследует вопрос о распространении электрических импульсов вдоль кабелей и приходит к заключениям величайшей практической важности, давшим возможность осуществить телеграфирование через океан. Попутно, Томсон выводит условия существования колебательного электрического разряда (1853), вновь найденные позже Кирхгоффом (1864) и легшие в основание всего учения об электрических колебаниях. Экспедиция для прокладки кабеля знакомит Томсона с нуждами морского дела и приводит к усовершенствованию лота и компаса. (1872—1876).
В «Biogr.-Litter. Handwörterbuch Poggendorffa» (1896) приведён список около 250 статей (кроме книг), принадлежащих Томсону. Упомянем лишь некоторые предметы его работ: термодинамические исследования, приведшие кроме того ещё к установлению абсолютной шкалы температур; работы по гидродинамике и теории волн (награждены в 1887 г. премией от эдинбургского королевского общества); работы по термоэлектричеству, приведшие к открытию так наз. «явления Томсона» — переноса тепла электрическим током; исследования по теории упругости (1862—1863), в которых Томсон расширяет теорию шаровых функций; работы по динамической геологии.
Не менее замечательна деятельность Томсона в практической физике и технике; ему принадлежит изобретение или улучшение многих инструментов, вошедших во всеобщее употребление в науке и технике, как то: зеркального гальванометра, сифон-рекордера, квадрантного и абсолютного электрометров, нормального элемента компаса, лота и множества технических измерительных электрических приборов, между которыми особенно замечательны «ампер-весы», применяемые для выверки электрических приборов; между множеством патентов, взятых Томсоном, встречаются таковые и на чисто практические приспособления, как, например, на водопроводные краны.
Из книг, изданных Томсоном, наибольшею известностью пользуется «Treatise on natural philosophy» (т. 1, вместе с Тэтот, 3-е изд. в 1883 г., немец. перев. под ред. Гельмгольца), содержащее блестящее изложение механических основ теоретической физики.
Статьи Томсона перепечатаны в его «Reprints of papers on electrostatic and magnetism» (1872), «Mathematical and physical papers» (1882—1883) и «Popular lectures and adresses».
В «Encyclopedia Britannica» (1880) помещены две знаменитые статьи Томсона — «Elasticity» и «Heat».

დედამიწის მოძრაობა

2009-04-12T17:42:00.005+04:00

თამაშობს თუ არა ღმერთი კამათლით?

2009-03-14T11:46:00.021+04:00

თამაშობს თუ არა ღმერთი კამათლით?

http://omedia.ge/blog/nature_of_universe/ http://www.ted.com/index.php/talks/stephen_hawking_asks_big_questions_about_the_universe.html

NASA StarChild image of Stephen Hawking, 1999

Hawking on 5 May 2006, during the press conference at the Bibliothèque nationale de France to inaugurate the Laboratory of Astronomy and Particles in Paris and the French release of his work God Created the Integers.

სტივენ ჰოუკინგი დროის მოკლე ისტორია : დიდი აფეთქებიდან შავ ხვრელებამდე / სტივენ ჰოუკინგი ; [მთარგმნ. ირაკლი მაჩაბელი] - [I-ლი ქართ. გამოც.] - თბ. : ი. ჭავჭავაძის სახელმწ. უნ-ტის გამ-ბა, 2008 - 206გვ. : ნახ. ; 25სმ. - - განმარტ. ლექსიკონი: გვ. 201-205. - ISBN 978-99940-0-292-4 : [ფ.ა.][MFN: 133367]

”ცოდნის უდიდესი მტერი გაუნათლებლობა კი არა, ცოდნის ილუზიაა.”
სტივენ ჰოუკინგი

ეროვრნული სასწავლო გეგმის შესახებ

2009-02-09T00:16:00.012+04:00

თბილისის 199-ე საჯარო სკოლა-ინტერნატის ფიზიკის მასწავლებლი
ჯემალ კიკნაძე

8 თებერვალი, 2009 წ.

ეროვრნული სასწავლო გეგმის შესახებ
http://ganatleba.org/index.php?m=102

საქართველოში მიმდინარე განათლების რეფორმასთან დაკავშირებით ჩემი მოსაზრებები დაბეჭდილია გაზეთში ”ახალი განათლება” (10-16 თებერვალი, 2005 წელი, #4 (259) გვ. 4,
იხ. http://jkiknadze.blogspot.com/2009/01/blog-post_13.html ),
სადაც ეჭვს გამოვთქვამდი საბაზო სკოლაში როგორც იტეგრირებულ სწავლებაზე, ასევე საბუნებისმეტყველი საგნების ტრიმესტრულ სწავლებაზე. სამწუხაროდ ჩემი ეჭვები სრულიად გამართლდა! ეს გამოჩნდა 6 თებერვალს სახელმწიფო უნივერსიტეტში გამართულ სემინარზე, სადაც ყველა გამომსვლელი ინტეგრირებულ და ტრიმესტრულ სწავლებას არგუმენტირებულად უარყოფითად აფასებდა. აგრეთვე ეს ჩანს იმ დასკვნებიდანაც (მთლიანად ვეთანხმები), რომელიც მოამზადეს და უკვე წარადგინეს განათლების სამინისტროში თბილისის სსიპ ი. ჯავახისვილის სახელმწიფო უნივერსიტეტის თანამშრომლებმა ბატონმა დოქტ. ლევ გეონჯიანმა და ქალბატონმა დოქტ. მარიამ ლომოურმა (ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტი ელექტრონიკის მიმართულება).

1997 წელს საქართველოს განათლების სამინისტრომ მიიღო ფიზიკაში ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლის სახელმწიფო სტანდარტი (საბაზო სკოლა VII-IX კლასები). ამ სტანდარტის როგორც ფორმამ, ასევე შინაარსმა მრავალი შეკითხვა დაბადა. მეთოდისტთა და პრაქტიკოს მასწავლებელთა ზოგიერთმა ჯგუფმა საბაზო სკოლის სტანდარტის ალტერნატიული ვარიანტებიც მომზადა. საქართველოს ფიზიკოს-პედაგოგთა ასოციაციამ და ჟურნალ ”ფიზიკა და მატემატიკა სკოლაში” რედაქციამ გადაწყვიტა მათი გამოქვეყნება, რომ მასწავლებლები გაცნობიდა მათ და გამოეთქვათ თავიანთი მოსაზრებები. ამ მიზნით დაიბეჭდა ერთ-ერთი ასეთი პროექტი, რომელიც მომზადებული იყო ავტორთა ჯგუფის მიერ: ჯემალ კიკნაძე, ილია ლომიძე, ადელაიდა ნიკოლაიშვილი, რუსუდან ქანთარია, ლეილა ჩიჩუა, ნაზი ცომაია.
იხ. ჟურნალი ”ფიზიკა და მათემატიკა სკოლაში” # 114, 1998 წ., სახელმწიფო საგანმანათლებლო სტანდარტი ფიზიკაში, საბაზო სკოლისათვის (VII-IX კლ), პროექტი.

ცხადია, მაშინ ჩვენ გავეცანით ამ საქმიანობაში სხვადასხვა ქვეყნების გამოცდილებას: 1. Разумовский В. Г. Государственный стандарт США по физике для общеобразовательной школы. физика в школе, № 3, 1996.
2. National Coals for Education. U.S. Departament of Education, Washington, D.C. July, 1990.
3. A High School Framework for national Scince Eduction Standarts. Eduuted by Bill G. Aldridge. National Sciance Teacher Associaation, 1995.
4. Разумовский В. Г. Государственный стандарт образования супердержавы мира к 2000 г.// Педагогика, 1993, № 3.
5. Временный государственный общеобразовательний стандарт. Общее среднее образование. физика. М.: Министерство образования РФ, ИОШ РАО, 1993.
და სხვ.
გავარკვიეთ, რომ აშშ-ს სასკოლო რეფორმა ითვალისწინებდა 2000 წლისათვის პრაქტიკულად საყოველთაო 12 წლიან საშუალო სწავლებაზე გადასვლას და ამასთან ერთად ისახავდა ამოცანას, საშუალო სკოლის კურსდამთავრებულების მომზადების დონე მათემატიკისა და საბნებისმეტყველო საგნებში მსოფლიოში ყველაზე მაღალი რომ ყოფილიყო (2).

მე როგორც ზემოთ ხსენებული სტანდარტის პროექტის თანაავტორი ვფიქრობ, რომ ჩვენი ნაშრომი შინაარსითა და სტრუქტურით არა მარტო მკვეთრად განსხვავდება ამჟამინდელი ეროვნული სასწავლო გეგმის ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლების საბუნებისმეტყველო საგნების სტანდარტისაგან, არამედ უფრო მაღალი ხარისხისაა. თუმცა საკითხების უმრავლესობა ერთნაირია. სამწუაროდ იგი თავის დროზე არ გაითვალისწინეს! მაგრამ თუ გადაწყდება ”კონცეპტუალურად ახალი ეროვნული სასწავლო გეგმის შემუშავება-საუნივერიტეტო სტანდარტის, პეციალიზებული სკოლების, მოწინავე სკოლების მოთხოვნების გათვალისწინებით” (დოქტ. ლევ გეონჯიანი, დოქტ. მარიამ ლომოური), მაშინ ჩვენი გუნდის გამოცდილების გაზიარებაც კარგი იქნება.

განათლების სამინისტროს მიერ წარმოდგენილი ეროვნული სასწავლო გეგმის (აგრეთვე ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლების საბუნებისმეტყველო საგნების სტანდარტისა და სახელმძღვანელოების) უბრალო ”კორექტირება” საქართველოს განათლების სისტემაში არსებულ მდგომარეობას (იხ. ანალიტიკური მოხსენება, ერთიანი ეროვნული გამოცების შედეგების სტასისტიკური შეფასების ანგარიში. ავტ.: პროფ. რომან ჯობავა, დოქტ. ლევ გეონჯიანი და დოქტ. მარიამ ლომოური) ვერ გამოასწორებს! ამიტომ საბუნებისმეტყველო საგნების პროგრამის დეტალურ განხილვას არ შევეცდები, მაგრამ საბუნებისმეტყველო საგნების სტანდარტის ერთ-ერთ დიდ ნაკლოვანებას აღვნიშნავ, რომ საერთოდ უგულებელყოფილია საბუნებისმეტყველო საგნების კაბინეტების აღჭურვილობის ნომატიული მოთხოვნები (სასწავლო მატერიალურ-ტექნიკური ბაზა). აბა როგორ შეიძლება იმ მიზნების მიღწევა რაც დასახულია ამ სტანდარტის მიერ?

აქ ხომ თითქმის ყველგან მითითებულია
შედეგი თვალსაჩინოა, თუ მოსწავლე: გეგმავს და ატარებს ცდებს ..., მოსწავლე ექსპერიმენტულად იკვლევს ..., შესაბამისად საუბარია შეგნებულ ცოდნაზე და პრაქტიკული უნარ-ჩვევების გამომუშავებაზე და ა. შ.
სამწუხაროდ ამის შესახებ უნივერსიტეტშიც არავის აღუნიშნავს (6 ნოემბერი 2009წ.) და თითქმის არავინ არ საუბრობს იმ მოსაზრებით, რომ ეს დიდ თანხებთანაა დაკავშირებული!

პროგრამის შინაარსში არსად არაა მითითებული საათების რაოდენობა, აუცილებელად ჩასატარებელი დემონსრაციების სია და არც საორეანტაციო ლაბორატორიული სამუშაოებისა და ცდების ჩამონათვალი.
ამ მხრივ საინტერესოა: http://mon.gov.ru/work/obr/dok/obs/prog/16-o.doc
აქ მოცემულ საორიენტაციო (სამაგალითო) პროგრამებს ვერც კი შევადარებთ ეროვნულ სასწავლო გეგაში გადმოცემულ პროგრამის შინაარს...

p.s. ერთი წლის წინ განათლების სამინისტრომ 35 სკოლის (მათ შორის ჩვენი) საბუნებისმეტყველო საგნების კაბინეტების აღჭურვილობისათვის შეიძინა ზოგიერთი ხელსაწყო-იარაღები (როგოც მომწოდებელმა გვითხრა ინდოეთიდან), მაგრამ არცერთ ხელსაწყოს არ ახლავ ინსტრუქცია და გამოყენების მეთოდიკა! მათ შორის უმრავლესობა უხარისხოა და უკვე დაზიანებულიც ...

უმარტივესი ელექტროძრავა 2

2009-02-07T23:52:00.001+04:00

კვერცხი ბოთლში

2009-02-07T23:51:00.001+04:00

კვერცხი ბოთლში

ხელსაწყოები და მასალები:

1. განიერყელიანი ჭურჭელი (მაგ. რძის ბოთლი)
3. მოხარშული კვერცხი
4. წყლიანი ან ზეთიანი ჭიქა
5. ფიალა
6. სანთებელა
7. 3 ცალი ასანთის ღერი

ექსპერიმენტის ჩატარება

ა) მოხარშულ კვერცხს გააცალე ნაჭუჭი და გარედან ზეთი ან წყალი წაუსვი. აანთე სანთებელა და მოუკიდე ცეცხლი სამივე ასანთის ღერს ერთად. შემდეგ ანთებული ასანთის ღერები ჩააგდე ბოთლში და სწრაფად დაადევი ზემოდან კვერცხი.
ბ) ბოთლის ყელს მჭიდროდ მოუჭირე ტუჩები, დაიკავე თითქმის ვერტიკალურად და ჩაბერე მასში ჰაერი.

შედეგი

ა) დააკვირდები, რომ კვერცხი შეიწოვება ბოთლში და ფსკერზე დავარდება
ბ) კვრცხი ბოთლიდან თავისით ამოვარდება

ახსნა

ა) ბოთლში ანთებული ასანთის წვას ხელს შეუწყობს იქ არსებული ჟანგბადი, რის გამოც ბოლში ჰაერის წნევა ნაკლები გახდება გარედან ატმოსფერულ წნევაზე. ამიტომ კვერცხზე გარედან ჭარბი წნევა იმოქმედებს, რის გამოც კვერცხი ჩავარდება ბოთლში.
ბ) ბოთლში ჩაბერილი ჰაერი მის შიგნით გაზრდის წნევას, ამიტომ ჭარბი წნევა კვერცხს გარეთ გამოაგდებს.

გამოყენება

აირის ან ორთქლის წნევით ამუშავებენ ზოგიერთ ტექნიკურ დანადგარს ან სხვადასხვა ტრანსპორტს
Категория: Образование

Теги: ექსპერიმენტი

სხეულთა ელექტრიზაცია

2009-02-07T23:48:00.001+04:00

ვიდეორგოლში ნაჩვენებია ხახუნითა და გავლენით ელეტრიზაცია. 2009 წ.

მაგნიტური ველი

2009-01-28T01:20:00.001+04:00

ვიდეორგოლში ნაჩვენებია: მუდმივი მაგნიტების მიერ შექმნილი პლუსები და მაგნიური ველი, მაგნიტური პოლუსების ურთიერთქმედება. დენინი კოჭას მაგნიტური ველი და მისი მოქმედება მაგნიტურ ისარზე. რკინის გულარით დენიანი კოჭას მაგნიტური ველის გაძლერება. თავისუფლად დაკიდებული დენიანი კოჭას მქმედება მუდმივ მაგნიტზე.
Категория: Образование

Теги: ექსპერიმენტი

ფრანკლინის ბორბალი

2009-01-28T01:03:00.001+04:00

ხელსაწყოები და მასალები:

1. ლითონის ფურცლისაგან გამოჭრილი ჯვრის ფორმის, წამახვილებულ ბოლოებიანი ფირფიტა
2. იზოლატორ სადგამზე ვერტიკალურად დამაგრებული ნემსი
3. გამტარი (მავთული)
4. ელექტროფორული მანქანა

ექსპერიმენტის ჩატარება

სადგამიან ნემსის წვერზე ჰორიზონტალურად ვამაგრებთ ჯვრის ფორმის ფირფიტას. გამტარით ნემსს ვაერთებთ ელექტროფორული მანქანის ერთერთ ბურთულასთან და ვაბრუნებთ მანქანის სახელურს.

შედეგი

ჯვრის ფორმის ფირფიტა სადგამზე, ე. წ. ფრანკლინის ბორბალი იწყებს სწრაფად ბრუნვას.

ახსნა

ცნობილია, რომ განსაკუთრებით, ელექტრული მუხტების დიდი სიმკვრივე იქმნება ლითონის წვერიან ადგილებზე. ჰაერის მოლეკულები ამ ადგილებში განიცდიან იონიზაციას და წარმოიქმნება იონების ნაკადი, რომელიც მიმართულია გამტარის წვერიდან. ამ დროს იქმნება რეაქცია, რაც იწვევს ფრანკლინის ბორბალის ბრუნვას.

გამოყენება

ელექტროსტატიკის სადემონსტრაციო ექსპერიმენტებში სასწავლო მიზნით.
Категория: Образование

Теги: ექსპერიმენტი

ბრუნავს

2009-01-15T21:54:00.011+04:00

”ის მაინც ბრუნავს“
საუკუნეების მანძილზე გავრცელებული მძაფრი კამათის ერთ-ერთი მიზეზი მოძრაობის ფარდობითობა იყო.

ჯერ კიდევ ანტიკურ ხანაში ადამიანები აკვირდებოდნენ ციური სხეულების, უპირველეს ყოვლისა, მზის, მთვარისა და ვარსკვლავების მოძრაობას ცაზე. აქედან გამომდინარე, ვარაუდობდნენ, რომ დედამიწა სამყაროს ცენტრში მყარადაა მოთავსებული და ყველა ციური სხეული მის გარშემო მოძრაობს. იმავე დროს ციური სხეულების მოძრაობაში სხვადასხვა კანონზომიერება შეიმჩნეოდა და მათ თესვისა და მოსავლის აღების დროთა განსაზღვრისათვის იყენებდნენ. ეს ფაქტები და თავისი შემდგომი მეცნირული მიღწევები ალექსანსდრიაში მოღვაწე ბერძენმა მეცნიერმა კლავდიუს პტოლომეუსმა (100_165 წ.წ.) დაახლოებით 150 წ. (ქრისტეს შობიდან-ახალი წელთაღრიცხვა) შეაჯამა ნაშრომში, რომელსაც “მეგალის სინტაკსის” (დიდი მათემატიკური წყობა) დაარქვა. შემდეგში მას არაბებმა “Almagest” უწოდეს.

მან ამ ნაშრომში აღწერა სამყაროს გეოცენტრული სისტემა, რომლის მიხედვითაც დედამიწა სამყაროს ცენტრში მდებარეობს და ყველა სხვა ციური სხეული მის გარშემო წრიულ ორბიტაზე მოძრაობს. იმ დროს არსებული ასტრონომიული დაკვირვებების მთელი რიგი შემდეში წინააღმდეგობრივი აღმოჩნდა. ამის გარდა, აღმოჩენების ეპოქაში გამოთვლების სიზუსტე ზღვაოსნობისა და კალენდრისათვის საკმარისი აღარ იყო.

ამ პრობლემის გადასაჭრელად პტოლომეუსის მიერ შექმნილი სამყაროს სურათი გაფართოვდა. შუა საუკუნეებში გაჩნდა ეჭვი უფრო და უფრო გართულებული გეოცენტრული მსოფლმხედვლობის მიმართ.

პოლონელმა მეცნიერმა ნიკოლოზ კოპერნიკმა (1473_1543 წ.წ.) პირველმა აიტაცა ადრე გამოთქმული ცალკეული მოსაზრებები იმის შესახებ, რომ არა დედამიწა, არამედ მზე მდებარეობს, როგორც ცენტრალური ვარსკვლავი პლანეტთა სისტემის ცენტრში და ყველა პლანეტა მის გარშემო წრიულ ორბიტაზე მოძრაობს. კოპერნიკი ამ იდეას თითქმის 20 წლის მანძილზე ამუშავებდა მათემატიკურად ჰელიოცენტრული შეხედულების მიღებამდე.

ჰელიოცენტრული მსოფლმხედველობის ცნობილი წარმომადგენელი იყო გალილეო გილეი, რომელიც საკუთარი გამოთვლების საფუძველზე დარწმუნდა ამ მსოფლმხედველობის სისწორეში. აქედან გამომდინარე, ცნობილი სწავლული ეკლესიას და მის მიერ გეოცენტრული მსოფლმხედველობის აშკარა აღიარებას დაუპირისპირდა.

1633 წელს ინკვიზიციის სასმართლოს მიერ გალილეი იძულებული გახდა რომში საჯაროდ ეთქვა უარი ჰელიოცენტრულ მსოფლმხედველობაზე. ლეგენდის თანახმად მას სასამართლოდან გამოსვლისას უთქვამს: “და ის მაინც ბრუნავს!”

1992 წელს მოხდა გალილეის რეაბილიტაცია.

Anatomiya snobizma

2009-01-13T22:52:00.011+04:00

Artur Kestler. Anatomiya snobizma--------------------------------------------------------------- "IL" No 4, 2001--------------------------------------------------------------- Ser'eznoe esse o snobizme - zateya pochti stol' zhe bezradostnaya, chto iser'eznoe esse o yumore (suzhu po sobstvennomu opytu). Odnako eta tema zavorazhivala menya na protyazhenii mnogih let (tochnee, s teh por, kak ya pereselilsya v Angliyu), i so vremenem ya prishel k ubezhdeniyu, chto snobizm ne prosto smeshnaya chelovecheskaya slabost', a kraeugol'nyj kamen' mirovozzreniya nashego sovremennika, simptom, svidetel'stvuyushchij o nezdorov'e nashej
civilizacii, o smeshchenii obshchestvennyh i kul'turnyh cennostej.

Snachala ya povedu rech' o snobizme v kul'ture, a zatem perejdu k snobizmu v obshchestvennyh otnosheniyah.
1.
Do prihoda k vlasti Gitlera, v privol'nye vremena Vejmarskoj respubliki, ya byl znakom v Berline s odnoj molodoj osoboj, sotrudnichavshej slevym izdatel'stvom. Mariya B. byla i horosha soboyu, i umna, no, kak pogovarivali, krajne nerazborchiva v lyubovnyh svyazyah. U vseh na sluhu i naustah byla shutka, chto Mariya spit so vsemi avtorami nashego izdatel'stva -nezavisimo ot vozrasta i pola, lish' by ih tirazhi perevalili za dvadcat'tysyach. U menya na schetu ne bylo eshche ni odnoj knigi, i nadeyat'sya mne, vidimo, bylo ne na chto, no my s nej druzhili, i odnazhdy ya pointeresovalsya, verny lieti sluhi. Sovershenno ser'ezno Mariya otvetila, chto, v obshchem, vse pravda, i tut zhe stala ob╝yasnyat', chem vyzvana podobnaya raspushchennost', okazavshayasya napoverku krajnim proyavleniem literaturnogo snobizma.

Ee roditeli, vostochnoprusskie melkopomestnye dvoryane, vospityvali ee po-lyuteranski strogo, i v dvadcat' let ona sbezhala iz domu, chtob "zhit' po sobstvennomu razumeniyu". Mnogochislennye molodye lyubovniki interesovali ee nedolgo: plotskim uteham meshalo ostroe soznanie greha. V dvadcat' odin godee soblaznil izvestnyj pisatel', k kotoromu ona ne chuvstvovala ni malejshego vlecheniya, no s kotorym, k svoemu udivleniyu, ispytala nedostupnoe ranee ejnaslazhdenie, ne omrachennoe chuvstvom viny. Tak voznik ee "kompleks mnogotirazhnosti".

Ona sama nashla etomu ob╝yasnenie, kotoroe predstavila mne v forme voobrazhaemogo dialoga so svoim surovym otcom: "Nu, podumaj, papa, mozhet liubyt' beznravstvenna intrizhka so znamenitost'yu, ved' ty slovno lozhish'sya vpostel' s samoj istoriej. Komu pridet v golovu poricat' Marysyu Valevskuyu zato, chto ona otdalas' Napoleonu? Vsyakij greh so znamenitost'yu iskupaetsya, prevrashchayas' v istoricheskij anekdot".

Mariya stala zhertvoj sobstvennogo kompleksa. Sdelavshis' lyubovnicej izvestnogo v svoe vremya korrespondenta "Pravdy" Mihaila Kol'cova - neprivlekatel'nogo, nevzrachnogo cheloveka, u kotorogo bylo dazhe ne dvadcat'tysyach, a dva milliona chitatelej, ona ischezla vmeste s nim vo vremya bol'shojchistki 1938 goda. YA eshche vernus' k nej, ibo, na moj vzglyad, ee sluchaj pomogaet proyasnit' samye temnye voprosy psihologii snobizma.
2.
Odnoj moej horoshej znakomoj, skazhem, po imeni Brenda, poklonnik sdelalko dnyu rozhdeniya podarok - risunok Pikasso v prosten'koj sovremennoj ramke.To byl voshititel'nyj obrazchik "klassicheskogo" perioda hudozhnika: yunosha - grekneset na rukah devushku; i hotya figury spletalis' v pochti neraschlenimoe celoe, slovno tela siamskih bliznecov, rabota proizvodila chudesnoe, garmonichnoe vpechatlenie. Risunok pohodil na litografiyu, no tak kak serijnogo nomera na nem ne bylo, neskol'ko razocharovannaya Brenda, reshiv, chto eto reprodukciya, povesila ego nad lestnicej. Odnako kogda nedeli dve spustya ya snova navestil ee, on uzhe krasovalsya v gostinoj nad kaminom.

.YA vizhu, kopiya poshla na povyshenie, - zametil ya.
."Ne kopiya, a podlinnik! Prelestnyj, pravda? Vzglyani-ka na liniyu, idushchuyu vdol'
bedra devushki..." - i tak dalee i tomu podobnoe.

Da, to byl podlinnik. Prosto predannyj, no robkij obozhatel' postesnyalsya otmetit' cennost' svoego dara i, vruchaya ego, probormotal nechto nevrazumitel'noe. A tak kak na belom fone tol'ko i bylo, chto chernyj kontur, to chtoby otlichit' podlinnik ot litografii ili reprodukcii, sledovalo byt'znatokom ili uzh, po men'shej mere, vooruzhit'sya sil'noj lupoj. Ni Brende, ni ee gostyam uznat', chto pered nimi, bylo nepodsilu. Zato, kak i lyuboj iz nas, oni nichut' ne somnevalis': podlinniku polozheno viset' na vidnom meste, a reprodukcii - v luchshem sluchae nad lestnicej.

Sejchas ya popytayus' rassuzhdat' posledovatel'no i dokopat'sya do sutietogo, na pervyj vzglyad, vpolne estestvennogo otnosheniya. Podlinnik, konechno, mnogo dorozhe kopii, no nas by vozmutilo podozrenie, chto my veshaem kartinu iz-za ee ceny, - my uvereny, chto rukovodstvuemsya isklyuchitel'no chuvstvom prekrasnogo. Dalee, mozhno predpolozhit', chto nashe prezrenie k kopiyam vyzvano libo ih nizkim kachestvom, libo syuzhetnymu bozhestvom viktorianskih reprodukcij. No sovremennye pechatnye tehnologii poistine tvoryat chudesa, inekotorye reprodukcii "Ganimeda" neotlichimy ot podlinnika. A uzh kogda delo kasaetsya risunka, kopiya esteticheski nichem ne huzhe podlinnika.

Odnako takoe nizvedenie originala k kopii nam otvratitel'no. Chtoby priznat'sya samomu sebe, chto ta ili inaya kopiya po krasote ni, v chem neustupaet podlinniku, trebuetsya opredelennoe muzhestvo.

My zhivem v epohu po tochnogo, massovogo proizvodstva, no mysl', chto kartiny P'ero della Francheski shtampuyutsya v millionah ekzemplyarov, vrode standartnoj mebeli i blochnyh tipovyh domov, nam i vpryam' protivna. S drugoj storony, my nichego ne imeem protiv massovogo proizvodstva gramplastinok. Nevozrazhaem my i protiv millionnyh tirazhej knig, a ved' i oni prinadlezhat krazryadu "kopij". No pochemu zhe my skorej povesim doma vtorosortnyj podlinnik- chut' hudshij ili chut' luchshij, v zavisimosti ot tolshchiny koshel'ka, - nezheliprevoshodnuyu kopiyu shedevra? Ne predpochtete zhe vy rukopisnye opusy zauryadnogo poeta bumazhnomu izdaniyu Shekspira?

Tut, sudya po vsemu, logika zahodit v tupik. Davajte poslushaem, kak sama Brenda ob╝yasnyaet avtoru svoi soobrazheniya:

Brenda. Nikak ne voz'mu v tolk, iz-za chego ves' etot syr-borrazgorelsya। Konechno, kogda ya uznala, chto eto risunok samogo Pikasso, ya iotnosit'sya stala k nemu inache। I pri chem tut snobizm? Prosto mne ran'she ne skazali.

Kestler. Horosho, tvoe otnoshenie k risunku izmenilos'। No razve sam on tozhe izmenilsya?

B. Konechno net, no teper' ya vizhu ego sovsem po-drugomu.

K. Hotel by ya ponyat', ot chego zavisit tvoe videnie toj ili inojkartiny

B. Razumeetsya, ot ee kachestv.

K. A chto takoe ee kachestvo?

B. Kakoj ty vse-taki pedant! to cvetovye sootnosheniya, kompoziciya, proporciya, eto garmoniya, vyrazitel'nost', nu i tak dalee.

K. Znachit, ocenivaya kartinu, ty ishodish' iz chisto esteticheskih kriteriev, osnovannyh na vysheperechislennyh priznakah?

B. Razumeetsya.

K. No esli i sama kartina, i ee kachestvo ne izmenilis'', pochemu izmenilos' tvoe otnoshenie?

B. YA uzhe skazala pochemu, kakoj ty bestolkovyj! Estestvenno, teper', kogda ya znayu, chto eto ne prosto kopiya, kakih million, a rabota samogoPikasso, ya i otnoshus' k nej inache. Neuzheli neponyatno?

K. Net, neponyatno; ty sama sebe protivorechish'. Ni isklyuchitel'nost' veshchi, ni tvoya osvedomlennost' o ee proishozhdenii ne menyayut prisushchih ej kachestv i, sledovatel'no, ne dolzhny vliyat' na tvoe otnoshenie k nej, osnovannoe, kak ty govorish', na chisto esteticheskih kriteriyah. No eto ne tak.Tvoe otnoshenie osnovano ne na tom, chto ty vidish', a na sovershenno sluchajnomznanii, kotoroe mozhet byt' v ravnoj stepeni kak istinnym, tak i lozhnym, ikrome togo, sovershenno ne vazhno po sushchestvu.

B. Chto znachit "mozhet byt' lozhnym"? to chto, namek, chto moj Pikasso fal'shivka? Kak ty smeesh' govorit', chto ego avtorstvo "po sushchestvu ne vazhno"?

I tak - do beskonechnosti. Odnako Brenda vovse ne glupa; ona lish' pooshibke polagaet, chto ee otnoshenie k predmetu iskusstva opredelyaetsya tol'ko ego estetikoj, togda kak delo reshayut sovsem inye faktory. Ona ne mozhet otvlech'sya ot svoego znaniya o proishozhdenii kartiny. Ibo znanie o proishozhdenii, avtorstve ili podlinnosti veshchi, nikak ne svyazannoe s esteticheskoj cennost'yu, tem ne menee stol' polno i nerazryvno slivaetsya vnashem soznanii s ocenkoj, chto my ne mozhem razdelit' ih. To est' Brenda nevol'no smeshivaet dve sovershenno raznye sistemy cennostej.

Tak znachit, Brenda - snob? Vse zavisit ot togo, chto schitat' snobizmom,- pozhe nam, vozmozhno, udastsya dat' emu opredelenie. V kachestve rabochej gipotezy predlagayu schitat', chto sut' snobizma zaklyuchaetsya v tom, chto pri ocenke togo ili inogo yavleniya proishodit nevol'naya podmena sistemy cennostej. I znachit, Brenda ne byla by snobom, esli by skazala tak: "ta kopiya ne ustupaet podlinniku po krasote। No vsezhe, po nekotorym prichinam, ne imeyushchim nichego obshchego s krasotoj, podlinnik nravitsya mne bol'she".
Brenda ne soznaet svoego snobizma iz-za togo, chto ne mozhet razmezhevat' dve sostavlyayushchie svoego perezhivaniya, ne mozhet ni vydelit' nekoe postoronnee obstoyatel'stvo, kotoroe delaet pristrastnym ee esteticheskoe suzhdenie, niosoznat' svoyu pristrastnost'.

YA ponimayu, chto rassuzhdayu kak pedant, zaladivshij, chto dvazhdy dva chetyre. No, obrativshis' k drugomu, no vsezhe rodstvennomu voprosu, my obnaruzhim, chto vse ne tak uzh ochevidno.
3.
V 1948 godu nemeckij hudozhnik Ditrih Faj, restavrirovavshij starinnuyu cerkov' Svyatoj Marii v Lyubeke, soobshchil, chto pod sloem shtukaturki egopodruchnye obnaruzhili ostatki goticheskih fresok XIII veka. Vosstanavlivat' freski poruchili pomoshchniku Faya, Lotaru Mal'skatu, zavershivshemu rabotu dvagoda spustya. V 1950 godu na ceremonii po povodu okonchaniya restavracionnyh rabot kancler Adenauer v prisutstvii mnozhestva iskusstvovedov, s╝ehavshihsyaso vseh koncov Evropy, zayavil, chto, po edinodushnomu mneniyu ekspertov, otnosyashchiesya k XIII veku izobrazheniya dvadcati odnogo svyatogo - eto "skazochnoe otkrytie i poistine bescennaya sokrovishchnica chudesno vozrozhdennyh shedevrov drevnosti".

Ni togda, ni pozzhe nikto iz znatokov ne usomnilsya v podlinnosti fresok. Lish' dva goda spustya sam gerr Mal'skat priznalsya v poddelke. On dobrovol'no yavilsya v upravlenie lyubekskoj policii, gde pokazal, chto vse do edinoj freski byli sobstvennoruchno im sfabrikovany po prikazu ego nachal'nika, gerra Faya, i prosil predat' ego sudu po obvineniyu v podloge. Odnako vedushchie nemeckie iskusstvovedy tverdo derzhalis' svoego: net i ne mozhet byt' somnenij vpodlinnosti fresok - gerr Mal'skat prosto ishchet deshevoj populyarnosti. Pravitel'stvo naznachilo komissiyu po rassledovaniyu, kotoraya prishla k vyvodu, chto restavraciya cerkovnoj rospisi byla fal'shivkoj, odnako k tomu vremeni gerr Mal'skat uzhe uspel priznat'sya v tom, chto sotnyami fabrikoval i prodaval kak podlinniki Rembrandta, Vatto, Tuluz-Lotreka, Pikasso, Anri Russo, Koro, SHagala, Vlaminka i drugih velikih masterov (policiya dazhe obnaruzhila neskol'ko takih poddelok doma u gerra Faya). Ne bud' etih ulik, nemeckie iskusstvovedy, navernoe, tak i ne priznali by, chto ih obveli vokrug pal'ca.

CHto zh, i znatoki mogut oshibat'sya, no ya klonyu ne k etomu. Voshititel'nyj obman gerra Mal'skata - lish' epizod v cepi udachnyh i ne tak davnorazoblachennyh podrazhanij i poddelok, sredi kotoryh samye neveroyatnye, pozhaluj, "polotna Vermera", vyshedshie iz ruk van Megerena. I tut vstaet muchitel'nyj vopros: neuzhto lyubekskie svyatye lishayutsya svoego velikolepiya iperestayut byt' "bescennoj sokrovishchnicej shedevrov" tol'ko potomu, chto ihnapisal gerr Mal'skat, a ne drugoj hudozhnik?

Na etot vopros est' raznye otvety, no snachala ya hochu doigrat' do koncasvoyu rol' advocatus diaboli: voz'mem drugoj primer i drugoe iskusstvo -Makfersonova "Ossiana". Istoriya eta stol' izvestna, chto ya lish' beglo eenapomnyu. Dzhejms Makferson (1736-1796), shotlandskij poet i iskatel' priklyuchenij, v odin prekrasnyj den' ob╝yavil, chto vo vremya stranstvij pogornoj SHotlandii nashel drevnie gel'skie rukopisi. Voodushevlennye etim izvestiem shotlandskie literatory organizovali podpisku chtoby material'no podderzhat' izyskaniya Makfersona, i v 1761 godu on opublikoval knigu podnazvaniem "Fingal, starinnaya epicheskaya poema v shesti knigah, a takzhe drugie poemy, sochinennye Ossianom, synom Fingala" (Ossian - legendarnyj geroj III veka i kel'tskij bard). Vskore posle "Ossiana" poyavilsya eshche bolee ob╝emistyj Ossianov epos "Temora", a vsled za nim - sbornik pod nazvaniem "Poemy Ossiana". Uchenye umy Anglii totchas usomnilis' v podlinnosti tekstov, somneniya vyrazil i doktor Dzhonson (kotoromu Makferson otvetil vyzovom na duel'), i do samoj smerti, pod razlichnymi neubeditel'nymi predlogami, publikator otkazyvalsya pechatat' svoi kel'tskie podlinniki. K koncu stoletiyavopros ob avtorstve byl reshen: issledovateli ustanovili, chto bol'shinstvo"Ossianovyh" tekstov napisal, ispol'zuya elementy kel'tskogo fol'klora, vse-taki sam Makferson.

I vnov' naprashivaetsya vopros: umalyaet li poeticheskuyu cennost' etih proizvedenij to obstoyatel'stvo, chto ih napisal ne Ossian, syn Fingala, a Dzhejms Makferson? "Ossianovy" teksty byli perevedeny na mnozhestvo yazykov i okazali znachitel'noe vliyanie na literaturnyj i kul'turnyj klimat Evropy konca XVIII - nachala XIX stoletiya. Vot kak ocenivaet tvorchestvo Makfersona Britanskaya enciklopediya:

"Nesmotrya na to chto avtor ispol'zoval mnozhestvo istochnikov, i ego rabota ne yavlyaetsya autentichnym spiskom kel'tskih rukopisej, tem ne menee eto nastoyashchee proizvedenie iskusstva, zalozhivshee osnovy evropejskogo, i prezhdevsego nemeckogo, romantizma... I Gerder, i Gete vysoko cenili eti poemy".

Podobnyh primerov beskonechno mnogo. Starinnaya mebel', rimskie skul'ptury, grecheskie terrakotovye statuetki, ital'yanskie madonny postoyanno poddelyvayutsya, fal'sificiruyutsya, kopiruyutsya, i nasha ocenka proizvedeniya iskusstva opredelyaetsya ne esteticheskim naslazhdeniem, ne neposredstvennoj radost'yu sozercaniya, a somnitel'nym i chasto neobosnovannym mneniem znatokov. Posredstvennoe, no priznannoe podlinnym polotno izvestnogo mastera cenitsya vyshe, chem bolee sil'naya rabota ego bezvestnogo uchenika, prinadlezhashchego k ego"shkole", i cenitsya ne tol'ko torgovcami iskusstvom, ch'ya cel' - vygodnoe vlozhenie kapitala, no i vsemi nami, vklyuchaya avtora etih strok. Znachit lieto, chto vse my snoby i kakaya-nibud' podpis', zaklyuchenie eksperta ili shtempel', udostoveryayushchij datirovku veshchi, dlya nas vazhnee ee samoj i prisushchejej krasoty?
4.
Teper' predstavlyu dovody zashchity. Dlya nih dovol'no odnoj frazy: nasha ocenka proizvedeniya literatury i iskusstva ne byvaet cel'noj, ona est'rezul'tat dvuh nezavisimyh, odnovremenno protekayushchih processov, kotoryeobyknovenno iskazhayut drug druga.

Tak, my ne prosto naslazhdaemsya krasotoj egipetskoj freski - i delo skoncom, a bezotchetno nastraivaem um na cennosti sootvetstvuyushchej epohi.Vo-pervyh, nam izvestno, chto egiptyane lish' otchasti uchityvali perspektivu. Mytakzhe znaem, chto figura obychno byla tem bol'she, chem vyshe bylo polozhenie vobshchestve izobrazhennogo na freske cheloveka. Inache govorya, my vidim kartinuskvoz' dvojnuyu ramu: skvoz' nastoyashchuyu ramu, kotoraya vydelyaet ee izokruzhayushchej sredy i, tak skazat', sozdaet dlya nee dyru v prostranstve; atakzhe - skvoz' podsoznatel'nuyu kontekstual'nuyu ramku, kotoraya otkryvaet dyruvo vremeni, i, ustremlyayas' v nee, nash um perenosit kartinu v druguyu epohu idruguyu kul'turnuyu atmosferu. Vsyakij raz, kogda my proizvodim, kak namkazhetsya, chisto esteticheskuyu ocenku, osnovannuyu na odnom lish' chuvstvennomvospriyatii, ona na samom dele sootnesena i s etoj vtoroj ramkoj - inachegovorya, kontekstom, mental'nym polem.

CHtoby verno ocenit' proizvedenij zhivopisi, literatury ili muzyki,neobhodimo uchityvat' ego epohu, chto my bessoznatel'no i delaem. Naivnopolagaya, chto ishodim iz absolyutnyh kriteriev, togda kak na samom delepol'zuemsya otnositel'nymi. Tak, esli my snachala lyubuemsya poddel'nymVermerom, dumaya, chto eto podlinnik, a potom smotrim na polotno, uzhe znaya,chto eto fal'shivka, nashe esteticheskoe perezhivanie v korne menyaetsya, hotyakartina ta zhe samaya: ona peremeshchaetsya v drugoj kontekst, i, znachit, vidim myee inache. to kasaetsya i izgotovitelya fal'shivki. On mozhet podrazhat'izobrazitel'nym priemam flamandskoj shkoly XVIII veka, no pisat' kak Vermerpo naitiyu ne mozhet: u nego drugoe oshchushchenie prostranstva, drugoe vospriyatiedejstvitel'nosti, i lish' osobym usiliem voli vycherkivaet on iz pamyati vse,chto nakopleno zhivopis'yu posle Vermera. Vprochem, esli emu i udalos' bykakim-to chudom uvidet' mir glazami flamandcev XVIII veka ili ital'yancevepohi Vozrozhdeniya, emu ponadobilsya by massovyj gipnoz, chtoby dolzhnym obrazomnastroit' i svoih pokupatelej.

Popolnit' svoi znaniya i opyt - zadacha vypolnimaya, a vot otbrosit' ihznachitel'no trudnee. Esli Pikasso reshaetsya prezret' zakony perspektivy,znachit, v otlichie ot drevneegipetskogo zhivopisca, kotoryj ih tak i nepostig, on uzhe minoval etu stadiyu izobrazitel'nosti. volyuciya- processneobratimyj; kul'tura toj ili inoj epohi mozhet idti vrode by v tom zhenapravlenij, chto i kul'tura bolee rannyaya, no ee razvitie sovershaetsya nasleduyushchem vitke spirali. Sovremennyj primitiv - eto ne to, chto drevnijprimitiv, i sovremennyj klassicizm ne to, chto klassicizm pohi klassicizma,lish' dushevnobol'noj sposoben otsech' kusok svoego proshlogo.

I vse zhe, sozercaya iskusstvo minuvshego, my vynuzhdeny proizvodit' kakraz takoe usechenie, inache nam ne nastroit'sya na mirovozzrenie i kul'turuchuzhoj epohi. CHtoby ponyat' proizvedenie, nuzhno proniknut'sya ego duhom, zabyvo sovremennyh predstavleniyah i obo vsem, chemu nauchilos' chelovechestvo sovremen Gomerova eposa ili vizantijskoj mozaiki. Nasha zadacha - spustit'sya vproshloe, ochistiv um ot sovremennyh znanij, odnako "spustit'sya" dlya nas,pust' neosoznanno, oznachaet "opustit'sya". My zakryvaem glaza na grubost'priemov, naivnost' vospriyatiya, zasil'e sueverij, nevezhestvo i otkrovennyeoshibki - my delaem drevnim skidku. Govorya po chesti, v nashem voshishcheniiklassikami vsegda est' ottenok snishoditel'nosti; i udovol'stvie, kotoroenam dostavlyayut golosa iz proshlogo, otchasti vyzvano poluosoznannymvysokomeriem: "Podumat' tol'ko, oni eto uzhe znali!" My budto spuskaemsya naodin vitok spirali i s trepetom i vostorgom smotrim snizu vverh na strashnyjDantov Raj, no v to zhe vremya - naklonyaemsya nad nim s zabotlivost'yuantikvara.

ta neizbezhnaya esteticheskaya dvojstvennost' pererozhdaetsya v snobizm,kogda kontekst vazhnej proizvedeniya, a pravo poglyadyvat' na proshloe sverhuvniz volnuet bol'she krasoty. Vse eto zachastuyu i vedet k nepravil'noj ocenke:my pereocenivaem mertvyh i nedoocenivaem zhivyh; my preklonyaemsya pered lyuboj"klassicheskoj", "antichnoj", "primitivnoj", a to i prosto staroj veshch'yu.Imenno iz-za etoj tendencii v ee krajnem vyrazhenii lyudi i chernyat "podstarinu" kronshtejny i kartinnye ramy, i etot vid snobizma my -sootvetstvenno - nazovem "patinirovannym".

K takomu iskazheniyu ocenki privodit uzhe znakomyj nam process: nekayashkala cennostej proeciruetsya na psihologicheski shodnyj, no ob╝ektivnoinoprirodnyj opyt; Sut' snobizma - v zhelanii izmerit' veshch' ne tem priborom:izmerit' ee krasotu termometrom i vzvesit' - s pomoshch'yu chasov.

Trinadcatiletnyuyu doch' moego priyatelya nedavno vodili v Grinvichskijmuzej. Kogda ee sprosili, chto ej bol'she vsego ponravilos', ona, nekoleblyas', nazvala rubashku Nel'sona. CHto zhe v nej takogo horoshego, udivilis'vzroslye, i devochka skazala: "Potryasno! Tol'ko podumat', sobstvennayarubashka, nastoyashchaya krov' cheloveka, kotoryj tak proslavilsya!"

Vostorg rebenka, ochevidno, srodni ocharovaniyu, kotoroe imeet dlya inyhlyudej chernil'nica Napoleona, klok volos egipetskoj mumii, moshchi svyatogo, pronosimye po ulicam vo vremya ezhegodnogo krestnogo hoda, obryvok verevki, nakotoroj povesili znamenitogo dusheguba, i schet iz prachechnoj, ostavshijsya ot Tolstogo. Primitivnyj um vosprinimaet prinadlezhavshuyu nekoemu cheloveku veshch'ne prosto kak pamyatku: veshch' tainstvennym obrazom vpityvaet auru hozyaina istol' zhe tainstvenno ee ispuskaet.

"YA uveren, chto bol'shinstvo iz nas ispytyvaet osoboe naslazhdenie, vonzayazuby v persik, vyrashchennyj v pomest'e grafa, kotoryj sostoit v rodstve skorolevskim semejstvom", - napisal ne tak davno v "Dejli ekspress" odinlondonskij fel'etonist.

V nashem podsoznanii zhivet pervobytnaya magiya: medal'on s pryad'yu volos,babushkino svadebnoe plat'e, pozheltevshij veer - napominanie o pervom bale,polkovoj vympel - vse eto fetishi, kotorym my poluosoznanno poklonyaemsya.Devochki-podrostki, razryvayushchie na suveniry naryad pop-zvezdy, sut' ne chtoinoe; kak vul'garnaya sovremennaya raznovidnost' revnostnoj pastvy,poklonyavshejsya oskolku kosti svyatogo. Vostorg, kotoryj nam vnushayut podlinnyerukopisi, mebel' s klejmom mastera, pero Dikkensa i teleskop Keplera, -bolee blagorodnoe proyavlenie toj zhe podsoznatel'noj sklonnosti. "Potryasno",kak vyrazilas' devochka, lyubovat'sya oblomkom statui Praksitelya - pust' onabol'she ne pohozha na chelovecheskuyu figuru, pust' u nee nos kak u prokazhennogo,i otbity ushnye rakoviny. Vse eto ne vazhno: prikosnoveniya mastera nadelili eeneissyakaemoj magicheskoj siloj, kotoraya, izluchayas', peredaetsya nam i vyzyvaettot zhe trepet, chto i krov' Nel'sona na ego "sobstvennoj rubashke".

Kogda vdrug vyyasnyaetsya, chto rastreskavshijsya i pochernevshij kusok holstai vpryam' napisan X, menyaetsya nashe otnoshenie k kartine i vozrastaet ee cena,no svyazano eto ne s ee krasotoj, ne s nashim chuvstvom prekrasnogo i ni s chempodobnym, a tol'ko s magiej gipnoza (vspomnim Brendu i ee Pikasso). Neveroyatnoe znachenie, kotoroe my pridaem podlinnomu, nastoyashchemu v tehpogranichnyh sluchayah, kogda lish' znatoku zametna raznica mezhdu originalom ipoddelkoj, - vsego lish' pervobytnyj fetishizm. Sami zhe Pogranichnye sluchai, kak skazhet vam vsyakij chestnyj torgovec predmetami iskusstva, stol'mnogochislenny, chto oni skorej i sostavlyayut pravilo. Bolee togo, staryemastera chasto preporuchali uchenikam propisyvat' detali bol'shogo polotna. Obychnogo posetitelya muzeya vlechet ne vid kartin, a magiya imen, magiyadrevnosti. My tak chasto podmenyaem esteticheskoe perezhivanie bessoznatel'nymfetishizmom i patinirovannym snobizmom, chto imenno oni opredelyayut nasheotnoshenie k iskusstvu proshlogo, a eto stol' zhe daleko ot iskrennegovoshishcheniya, kak pohvaly naryadu gologo korolya - ot komplimentovul'trasovremennomu iskusstvu. Vse eto slishkom ochevidno, i obsuzhdat' tutnechego, poetomu ya ostavlyayu kul'turnyj snobizm i perehozhu k snobizmusocial'nomu.
6.
U princa CHarl'za do sih por cely vse molochnye zuby. Sluh o tom, chto onodnogo lishilsya, sobral vchera vecherom tolpu zhazhdushchih ubedit'sya v etom.Nachalas' davka.

"Dejli sketch", oktyabr' 1Q54 g- "

Pendstoi, brave Crillon: nous. avons combattu a Arques et tu n'y etaispas". YA pozabyl, chto otvetil Krijon Genrihu IV, no uveren: on do konca zhizniproklinal sebya za to, chto upustil sluchaj vojti v istoriyu. To, chto ya nazovu"kompleksom Krijona", mozhno priblizitel'no opredelit' kak stremlenieuchastvovat' v istoricheskom sobytii ili hotya by pri nem prisutstvovat'. Napervyj vzglyad mozhet pokazat'sya, chto eta slabost' svojstvenna nemnogim: odnimlish' chestolyubcam i zavistnikam; no, po-moemu, eto nedug bolee ser'eznyj, chemdumayut, i porazhaet on, v toj ili inoj stepeni, velikoe mnozhestvo lyudej.Mariya B. yavlyaet soboj krajnij sluchaj etogo zabolevaniya, u nee "kompleksKrijona" vylilsya v zhelanie "perespat' s istoriej". Bolee umerennaya egoraznovidnost' - eto shiroko rasprostranennoe zhelanie svesti znakomstvo soznamenitostyami i "istoricheskimi" lichnostyami. Pohozhe, chto tomu prichinojnepomernoe tshcheslavie, vozmozhnost' prihvastnut': "YA poznakomilsya s samim X!"Odnovremenno v cheloveke mozhet govorit' i nepoddel'noe lyubopytstvo - zhelanieuznat', kakov H "v zhizni". Odnako milliony lyudej, stekavshihsya k Belomu domu,chtoby pozhat' ruku prezidentu (potom etot obychaj uprazdnili), byli oderzhimyne stol'ko tshcheslaviem i lyubopytstvom, skol'ko zhelaniem "pozhat' rukuIstorii". Tolpoj lyudej, kotorye gotovy na vse, lish' by hot' kraem glazapoglyadet' na koronaciyu, na zaezzhego gosudarstvennogo muzha ili na izverzhenievulkana, rukovodit, hotya by otchasti, zhelanie "prisutstvovat' pri rozhdeniiistorii", uchastvovat', puskaj passivno, kosvenno, v vazhnejshih sobytiyahsvoego vremeni.

Kompleks Krijona porozhdaet ves'ma trogatel'nuyu raznovidnost'social'nogo snoba - "soglyadataya istorii", oderzhimogo zhelaniem sostoyat' privazhnyh licah, druzhit' s temi, kto, v toj ili inoj sfere, vliyaet na svoevremya. Samym vydayushchimsya snobom ot istorii byl, po-vidimomu, Bosuell -proobraz vseh ohotnikov za znamenitostyami i sobiratelej avtografov, vsehteh, kto gotov celuyu noch' prostoyat' na ulice, tol'ko by mel'kom poglyadet' navydayushchuyusya lichnost' ili ne propustit' vazhnoe proisshestvie.

ZHizn' obshchestva celikom proniknuta kompleksom Krijona. Tak, imenno onvliyaet na nash vybor okruzheniya. My tyagoteem k tem, kto otlichilsya na kakom-topoprishche; k tem, kto priobrel "ves" v svoem professional'nom krugu i ch'idostizheniya, pust' dazhe sovershenno nam neinteresnye, vozmozhno, opredelyat liconashego vremeni. Ne vazhno, budet li to politika, kitaevedenie ilikollekcionirovanie tabakerok; ne vazhno, kakovy chelovecheskie kachestva etihperson. Cennost' cheloveka na rynke social'nyh otnoshenij opredelyaetsya ne tem,chto on est', a tem, chto on soboyu, v bukval'nom smysle, predstavlyaet. Malobyt' samim soboj - neobhodimo byt' "kem-to".

to nastol'ko chastoe yavlenie, chto trudno i pomyslit' obshchestvo, nezarazhennoe mikrobom snobizma. V takom steril'nom obshchestve o cheloveke sudiliby lish' po ego vnutrennim kachestvam, ne dumaya o slave, bogatstve iprofessional'nyh uspehah. Odnako tut zhe vstaet vopros: kakie imenno kachestvamy imeem v vidu? Muzhestvo ili smirenie, um ili dushevnoe teplo, a mozhet byt',pravednost'? CHtob vynesti ocenochnoe suzhdenie, nuzhno raspolagat' kriteriyamiocenki; inache govorya, nam trebuetsya merka, no kakaya? Ved' merka mozhet byt'nepodhodyashchej. Lyubitel' boksa otnyud' ne snob, hotya Dzho Luisa cenit vyshe, chemTomasa liota; ne snob i lyubitel' muzyki, kotoryj lyubit Iegudi Menuhinabol'she, chem Uinstona CHerchillya. Odnako hozyajka svetskogo salona, kotorayashodit po Menuhinu s uma i zhazhdet zapoluchit' ego k sebe na vecherinku, hotyaej medved' na uho nastupil, - snob, ibo delaet vid, chto cenit odno kachestvo,togda kak na samom dele cenit sovsem drugoe.

Byvaet, chto v osobyh obstoyatel'stvah obshchestvennaya gruppa vystraivaetdlya sebya "monolitnuyu" sistemu cennostej, togda snobizm pochti ne proyavlyaetsya,tak kak tam net drugoj shkaly, iskazhayushchej ocenku. Na peredovoj ili v opasnojekspedicii sochetanie muzhestva, optimizma, professionalizma i tovarishchestvayavlyaetsya vysshej cennost'yu, kotoraya vremenno otmenyaet vse drugie merki ivyvodit individa za ramki dolzhnosti, obshchestvennogo polozheniya i tomupodobnogo. V "zamknutyh" soobshchestvah tipa tyurem, lagerej, monastyrej ilituberkuleznyh sanatoriev obychno takzhe vyrabatyvaetsya monolitnaya sistemacennostej, pravda, drugaya, - tam trebuetsya inoe sochetanie kachestv. Vusloviyah krajnej nesvobody chleny zamknutoj gruppy sudyat drug o drugeisklyuchitel'no na osnovanii "vnutrennej cennosti" ili "chelovecheskih kachestv", ignoriruya vse prochie soobrazheniya, kotorye kak raz i lishayut ocenkuob╝ektivnosti.

Odnako v normal'nyh usloviyah chelovecheskoe obshchestvo predstavlyaet sobojhaos - smeshenie vzaimoisklyuchayushchih cennostnyh sistem, kotorye, postoyannoperesekayas', stalkivayutsya mezhdu soboj. Kak, za kakie kachestva sleduetvybirat' sebe druzej i znakomyh - po etomu voprosu trudno prijti k edinomumneniyu. My vse priznaem, chto sklonny druzhit' s lyud'mi, kotorye nas tvorcheskiraskreposhchayut, s kotorymi my chuvstvuem sebya svobodno, kotorye razdelyayut nashivkusy i interesy, ravny nam po kul'turnomu urovnyu i polozheniyu v obshchestve,verny, sposobny k soperezhivaniyu i privlekatel'ny dlya nas nezavisimo ot rangaili professii. Nelovko priznavat'sya, no rukovodstvuemsya my etimisoobrazheniyami v gorazdo men'shej stepeni, chem hotelos' by. Vse delo vgolovnoj idee, budto cheloveka mozhno lishit' "konteksta", konkretnyhobstoyatel'stv zhizni, - vot gde taitsya podvoh.

Pozvol'te mne privesti odin naglyadnyj - i obeskurazhivayushche tipichnyj -primer. Na odnoj mnogolyudnoj svetskoj vecherinke menya predstavili nichem neprimechatel'noj nemolodoj osobe, kotoraya sdelala mne rashozhij kompliment popovodu moej knigi. Imeni ee ya ne rasslyshal i pointeresovalsya, ne pishet liona sama. "Net, - otvechala ona, - u menya magazin damskogo plat'ya". Pripervoj zhe vozmozhnosti ya uliznul i, vzdohnuv s oblegcheniem, vstupil v besedus kem-to eshche, a potom etot kto-to eshche sprosil menya: "Nu i kak vamponravilas' knyaginya de G.?" - i nazval odno iz samyh proslavlennyh imenFrancii. YA obernulsya, vnov' vzglyanul na tu zhe malovyrazitel'nuyu zhenshchinu - ichto zhe? Ona vdrug pokazalas' mne sovershenno ocharovatel'noj. Hotya izmenilas'ne bol'she, chem preslovutaya kopiya Pikasso, okazavshayasya podlinnikom; noizmenilis' moi kriterii ocenki, i sobesednica yavilas' mne v drugom kontekste- i v drugom svete. Tak, mne pokazalos' primechatel'nym, chto pravnuchkalegendarnyh lichnostej vladeet magazinom damskogo plat'ya, a takzhe porazilachudovishchnaya zauryadnost' ee rechej. Po ironii sud'by, v rezul'tate moihdal'nejshih rassprosov vyyasnilos', chto ran'she knyaginya byla manekenshchicej, a sdomom de G. ona porodnilas' blagodarya korotkomu sluchajnomu braku. Takimobrazom, ona vernulas' v prezhnij kontekst - Pikasso vnov' razzhalovali i,vydvorili na lestnicu.

Odnako vsego let dvesti tomu nazad moyu stol' bystruyu peremenu mneniyasochli by ne snobistskoj, a estestvennoj: soglasno togdashnej ierarhiicennostej, knyagine po pravu otdavalos' predpochtenie pered chelovekom nizkogoproishozhdeniya. A neobyknovennoe vnimanie k zubam dobrogo princa CHarl'zavosprinimalos' by kak sovershenno normal'noe i trogatel'noe proyavlenienarodnoj lyubvi k svoemu budushchemu monarhu. V feodal'noj Evrope sushchestvovalapoistine monolitnaya sistema obshchestvennyh cennostej, soglasno kotorojdarovannye Bozh'ej milost'yu proishozhdenie, dolzhnost' i polozhenie sluzhiliobshcheprinyatym merilom. Posle shturma Bastilii i prinyatiya Deklaracii pravcheloveka sistema cennostej podverglas' izmeneniyam - po krajnej mere nabumage. No arhetipicheskie korni staryh sistem, a takzhe ih simvoly: blagorodnye koroli, prekrasnye princessy, hishchnye barony i doblestnye rycari- ne umerli i postoyanno vtorgayutsya v nashe liberal'no-demokraticheskoemirovozzrenie.
7.
Lyuboj vid snobizma (a ih velikoe mnozhestvo) vsegda mozhno svesti k odnoji toj zhe ishodnoj forme: smesheniyu dvuh raznyh sistem cennostej. Pervaya,S1,- ta, kotoruyu my vydaem za osnovopolagayushchuyu ili schitaemtakovoj i kuda vhodyat; esteticheskie kriterii, lichnoe obayanie, lichnyekachestva i tak dalee. Vtoraya, S2, nakladyvayas' na pervuyu,iskazhaet nashu ocenku; syuda otnosyatsya: fetishizm, kompleks Krijona, lyubov' kzvaniyam, vlasti i tomu podobnoe. Povtorim nashe prezhnee opredelenie vneskol'ko utochnennom vide: snobizm est' rezul'tat psihologicheskogo sliyaniyadvuh nezavisimyh sistem cennostej, raznyh po svoemu proishozhdeniyu i prirode,no nerazryvno svyazannyh v soznanii sub╝ekta.

Iz skazannogo ne sleduet, chto "inorodnaya" sistema S2 sama posebe, ne imeet cennosti - ee emocional'naya sila, iskazhayushchaya cennostiS1, chasto voshodit k glubokim, arhetipicheskim istochnikam. Tol'kosnob-perevertysh stal by, naprimer, utverzhdat', chto "aristokratiya", kotorayaponimalas' nekogda kak elita i kotoruyu v silu tradicii i vospitaniya otlichalivysokie standarty povedeniya, maner i vkusa, sama po sebe ne obladaetcennost'yu. Iz unikal'nogo social'nogo splava nizshih sloev aristokratii ivysshih sloev torgovoj burzhuazii, izvestnogo kak verhushka anglijskogosrednego klassa, vyshlo podavlyayushchee bol'shinstvo vedushchih politikov,literatorov, hudozhnikov i proshlogo, i samogo nedavnego vremeni; dazhe krajnelevye pisateli-marksisty nosili v 30-e gody i dvoryanskie, i meshchanskiefamilii. Sledovatel'no, "inorodnaya" cennostnaya shkala osnovana na poistinevelikom kul'turnom nasledii proshlogo. Navernoe, poetomu mozhno prostit'anglijskoj intelligencii stol' svojstvennuyu ej lyubov' k aristokratii. Privsem tom snobizm byl i ostaetsya urodlivoj hvor'yu anglijskogoobshchestva-anglichane naivno stremyatsya esli ne oshchutit' sebya elitoj, to hotya byzatesat'sya v ee krug, nesmotrya na ee ochevidnyj upadok. V dannom sluchaekompleks Krijona - eto strah ne stat' polnopravnym uchastnikom ocherednogoistoricheskogo sobytiya, kakovym yavlyaetsya ne novoe srazhenie pri Arke, ateatral'naya prem'era ili svetskij priem s koktejlyami. "Pends-toi, braveEvelyn: nous avons dine a Blenheim et tu n'y etais pas".
8.
Do sih por ya ne upominal o samom ochevidnom i rasprostranennom motivesocial'nogo snobizma - stremlenii podderzhat' svoe uyazvimoe ego, vtirayas' vobshchestvo sil'nyh mira sego, bud' to titulovannaya znat', denezhnye tuzy ilihudozhestvennaya elita. No takoe ob╝yasnenie malo chto daet. Kompensaciyakompleksov nepolnocennosti - chut' li He-glavnyj psihologicheskij mehanizm izvseh izvestnyh, no pochemu snob kompensiruet svoi kompleksy stol'svoeobrazno? Rassel Lajns v zabavnom esse "O snobah" pishet: "Snob, mozhnoskazat', po opredeleniyu uyazvim v svoem obshchestvennom polozhenii (ponimaemom vshirokom smysle slova), i snobizm dlya nego lish' sposob pomassirovat' svoeego. Vryad li est' lyudi stol' v sebe uverennye, chto nikogda ne nuzhdayutsya hotyaby v nekotoroj podpitke ego; sledovatel'no, net cheloveka, kotoryj ne byl bysnobom hot' v chem-to". to verno, no lish' otchasti - ved' sposobov"pomassirovat' svoe ego" stol'ko zhe, skol'ko sfer chelovecheskoj deyatel'nosti. Nachinaya ot Demosfena, kotoryj kompensiroval svoe zaikanie tem, chto zastavlyalsebya govorit' s nabitym kameshkami rtom, poka ne sdelalsya luchshim oratorom Grecii, i konchaya Napoleonom, kotoryj kompensiroval svoj malen'kij rost inizkoe proishozhdenie zavoevaniem Evropy, chuvstvo sobstvennoj ushcherbnostivsegda bylo moshchnym dvigatelem chestolyubiya. Vopros v drugom: pochemu v odnomsluchae kompensaciya vyrazhaetsya v tvorcheskih dostizheniyah, a v drugom - vnelepoj i pustoj poze? Verno, pochti kazhdomu cheloveku nuzhno poroj"podkormit'" svoe ego, no lish' snobu trebuetsya dlya etogo maslo oliv,vyzrevshih na Kapri vozle Golubogo grota.

Snob, chej cennostnyj etalon nichtozhen, presleduet pustye celi i neispytyvaet istinnogo udovol'stviya. On ne rvetsya k vlasti - emu lish' hochetsyavrashchat'sya sredi teh, kto eyu obladaet, i gret'sya v luchah ih slavy. Onpredpochitaet tesnuyu kamorku v otele lyuks komnate s vannoj i krasivym vidom vgostinice poproshche; on ishchet ne telesnogo komforta, kotoryj zastavlyaet nasstremit'sya k roskoshi, a gonitsya za prizrachnym: glavnoe dlya nego-ostanovit'sya v "Ritce". Ne luchshe obstoit delo s radostyami obshcheniya. On ishchetne lyubvi, druzhby i veseloj kompanii, a obshchestva izbrannyh, kak ni unyla etaperspektiva. Snob ot iskusstva poluchaet udovol'stvie ne ot kartin, a otvystavochnogo kataloga; snobu-intellektualu vazhen ne K'erkegor, a soznanietogo, chto on chitaet K'erkegora. Privychka k lozhnym cennostyam mozhet povliyat'dazhe na biologicheskie instinkty snoba: menyaetsya vkus, obonyanie,seksual'nost' - tak, ego vozbuzhdaet ne Bokkachcho, a Debrett. A let sto tomunazad, kogda ustricy i porter byli pishchej i napitkom bednyakov, i vkusovyesosochki snoba rabotali inache. Podytozhim: snob poluchaet udovol'stvie ne ot ob╝ekta svoih pristrastij,a ot nekoego vtorostepennogo obstoyatel'stva, svyazannogo s etim ob╝ektom;takim obrazom, eto psevdoudovol'stvie. ZHelaniya snoba vtorichny, staraniyabesplodny, radosti lozhny, a pobedy - vsego lish' samoobman. Luchshim simvolomdlya nego mozhet sluzhit' roskoshnaya antenna na kryshe Zagorodnogo doma, gde nettelevizora.
9.
Bez somneniya, v 50-e, gody XX veka nachinayushchej svetskoj koketkeprihodilos' trudnee, chem obychno dumayut. Samoe glavnoe- obladat' kul'turoj(my slyshali svoimi ushami, kak eto skazala odna molodaya aristokratka, tut zhepribaviv: "Vprochem, nado priznat', chto priobretat' ee skuchnovato"), novse-taki nevozmozhno posvyashchat' ej ves' den'.

"Hausvajf", aprel' 1954 g.

Perechislyat' vse formy snobizma - delo dolgoe i neimoverno utomitel'noe,no vse zhe hotelos' by upomyanut' nekotorye ne vpolne ochevidnye ego varianty.

Pogovorim, k primeru, o legkom prezrenii, s kakim anglijskaya znat'proiznosit slovo "obrazovannost'", a takzhe o gordosti i voodushevlenii, skakim zhenskaya ee polovina delaet zayavleniya vrode: "ya ne sil'na v orfografii,arifmetike, geografii..." i tak dalee. Kogda-to lyudi obrazovannye byli popreimushchestvu piscami, zhivshimi vprogolod', a eshche ran'she - rabami, togda kakvysshie klassy zanimalis' svoimi gospodskimi razvlecheniyami. Prenebrezhenie, skakim samye zakosnelye predstaviteli verhushki obshchestva po sej den' otnosyatsyak znaniyam, "obrazovannosti", "uchenosti", - nesomnenno, slabyj otgolosok tehdavno minuvshih dnej.

Drugaya, menee zametnaya, nedoocenka znanij vyzvana tem, chto v shkolahdelaetsya upor na gumanitarnye nauki i, sootvetstvenno, ignoriruyutsya tochnye;korni etoj tradicii takzhe legko obnaruzhit' v proshlom. Rezul'tat podobnogopodhoda paradoksalen: lyudi s velikim smushcheniem soznayutsya, chto ne slyshaliimeni kakogo-nibud' tret'esortnogo poeta ili hudozhnika, no s gordost'yu - chtoim sovershenno nevedomy zakony nasledstvennosti ili princip dejstviyaelektricheskoj lampochki.

Eshche odin tip snobizma, vyzvannyj neuvazheniem k znaniyam, - etosoznatel'noe kul'tivirovanie lichnyh prichud, stremlenie proslyt''anekdoticheskoj lichnost'yu". V obshchestve, gde ser'eznyj razgovor schitaetsyadurnym tonom, a uklonenie ot podobnoj opasnosti i umenie pridat' besedesmeshnoj harakter - tonom horoshim, procvetaet zuboskal'stvo, kotoroe, kaksornyaki, dushit vsyakoe zhivoe slovo, i maska chudaka ili, po krajnej mere,cheloveka so strannostyami yavlyaetsya vernejshim sposobom proizvesti vpechatlenie.Bezyskusstvennost' i pryamota ne cenyatsya - snobu nuzhen ne harakter, a"harakternost'". tot virus porazhaet dazhe velikie umy - dovol'no vspomnit'payasnichan'e SHou, chvanstvo anglijskih professorov, narochitoe "ekan'e"vysokolobyh, poval'noe uvlechenie ekscentrichnost'yu - vse eto dokazatel'stvatogo, chto razum ne vlasten nad pozoj.

Stol' zhe ochevidnoe yavlenie - "snobizm naoborot". Tradicionnuyu shkalucennostej prosto perevorachivayut s nog na golovu - i vot uzhe pered vamirekordsmeny skromnosti i chempiony neprimetnosti, vystavlyayushchie napokaz svoigryaznye nogti i koketnichayushchie svoim nevezhestvom. Navernoe, sleduyushcheepomeshatel'stvo veka zhvachki projdet pod lozungom: "Durnoj zapah izo rta -zalog seksapil'nosti". Esli my protivopostavim sverhutonchennyh krasnobaevPrusta molchunam Hemingueya, to tem samym opredelim krajnie polyusy snobizma vliterature.

Nakonec, sleduet upomyanut' i melanholichnuyu figuru "soznatel'nogo"snoba, kotoryj v otlichie ot snoba naivnogo, ili istinnogo, ponimaet, chtosnobizm - eto durno, no smirenno priznaetsya sebe, chto bez etoj sladkojotravy ili, esli ugodno, privychnogo kostylya on zhit' ne mozhet. CHistejshieobrazchiki soznatel'nogo, prezirayushchego sebya, no neizlechimogo snobizma legkonajti sredi sovremennyh anglijskih pisatelej.
10.
No tak li sladka eta otrava? V odnoj svoej knige ya kak-to obmolvilsya,chto hotel by napisat' prodolzhenie basni Lafontena "Lisica i vinograd".Primerno takoe. Neschastnaya lisa, osmeyannaya druz'yami, udruchennaya svoejneudachej i stradayushchaya kompleksom nepolnocennosti, ponimaet, chto otposlednego mozhno izbavit'sya odnim-edinstvennym sposobom. Poetomu ezhenoshchno,poka vse ostal'nye chleny stai poluchayut ot zhizni udovol'stvie, lakomyas'kradenymi zhirnymi kurochkami, ona tajno uprazhnyaetsya v lazanij. CHereznedelyu-druguyu upornyh trenirovok ej nakonec udaetsya dostat' vinograd, i chtozhe?... ee ozhidaet strashnoe razocharovanie. Vozhdelennyj vinograd i vpryam'okazyvaetsya kislyatinoj, kak ona brosila nevznachaj dlya otgovorki. No kto veto poverit? Ej i samoj s trudom veritsya, chto krupnye spelye s vidu yagodykisly, kak uksus. Dobycha vinograda stanovitsya ee navyazchivoj ideej. Zadyhayas'i oblivayas' potom, ona prodolzhaet ezhednevno karabkat'sya za grozd'yami i,dostav, davitsya, no est protivnye yagody s edinstvennoj cel'yu dokazat' sebe, chto u nee dostatochno muzhestva - muzhestva zreloj lichnosti, muzhestva lisy, -chtoby dobyt' ih. Na takoj diete dolgo ne protyanesh', i vskore ot lisyostayutsya tol'ko kozha da kosti; potom u nee poyavlyayutsya nervnye pristupy, i vkonce koncov ona umiraet ot yazvy zheludka.

ta basnya prizvana prodemonstrirovat', skol' tragichno polozhenie vseh"soznatel'nyh" snobov i kar'eristov. Umnyj snob otlichno znaet, chto klub ilikruzhok izbrannyh, kuda putem neimovernogo napryazheniya sil emu udalos'-takivteret'sya, ego bol'she ne privlekaet i ne zanimaet, odnako on vynuzhdenpitat'sya skudnymi plodami etogo vertograda, chtoby dokazat' sebe, chtopo-prezhnemu vhozh tuda. to otnositsya ko vsem, kto oderzhim pogonej zauspehom, bud' to kinozvezda, biznesmen, serdceedka ili derzhatel'nicasvetskogo salona. Dobravshis' nakonec do vozhdelennogo ploda i raz egootvedav, vse oni obnaruzhivayut, chto on sovsem ne tak horosh, kak grezilos', nodelat' nechego - pridetsya potet', vybivat'sya iz sil i do konca dnej vkushat'gor'kie plody svoego vybora.

Kuda ni glyan', segodnya vsya obshchestvennaya scena naselena toshchimi lisami, kotorye ob╝edayutsya kislym vinogradom; krolikami i kurami teper' interesuyutsyalish' samye neprityazatel'nye i ogranichennye iz lis'ego plemeni. Otsyudaepidemiya nesvareniya i kollektivnyj nevroz, kotorye priobreli neslyhannyjdosele razmah i svidetel'stvuyut o povsemestnom iskazhenii cennostejsovremennoj civilizacii.

Takim obrazom, vsepronikayushchij snobizm est' otrazhenie duhovnogo krizisai soputstvuyushchego emu moral'nogo i umstvennogo haosa. Iz-za otsutstviyatverdyh orientirov izmerenie cennostej nepodhodyashchej merkoj stanovitsyaneizbezhnym. Nash sovremennik, vooruzhennyj kompasom, strelka kotorogo vsegdaukazyvaet nevernoe napravlenie, i metrom, kotoryj v otlichie ot volshebnojpalochki obrashchaet v prah vse, chego kasaetsya, na oshchup' probiraetsya skvoz'debri mira - v metafizicheskih potemkah on gonitsya za prizrachnymi blagami,kotorye daruyut emu prizrachnye radosti.

Perevod s anglijskogo M. NAUMOVA

განათლების რეფორმა

2009-01-13T00:21:00.019+04:00

განათლების რეფორმის შესახებ

(ეს წერილი დაბეჭდილია გაზეთში ”ახალი განათლება”, 10-16 თებერვალი, 2005 წელი, #4 (259) გვ. 4)

საქართველოში მიმდინარეობს განათლების სისტემის მორიგი რეფორმა. განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს ინტერნეტის გვერდის საშუალებით მისამართზე www.mes.gov.ge გავეცანი ეროვნულ სასწავლო გეგმას (ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლებისათვის და საგნობრივ პროგრამას ბუნებისმეტყველებაში)_პროექტი “ილია ჭავჭავაძე”. ამ დოკუმენტებიდან ჩანს, რომ იგი წინა რეფორმებისაგან რადიკალურად განსხვავდება. ამაში არაორდინარული არაფერია, რადგან განათლება კაცობრიობის მოღვაწეობის ის სფეროა, რომლის რეფორმა გარკვეული დროის შემდეგ აუცილებელი და გარდაუვალია; იცვლება საზოგადოება და, შესაბამისად, ეს მოითხოვს მოზარდი თაობის სწავლების სისტემის, აღზრდისა და განვითარების აუცილებელ ცვლილებას, მაგრამ არა არსებილის ერთბაშად უარყოფასა და დანგრევას, არამედ ზოგიერთი დადებითის შენარჩუნებას.

ამჟამინდელი რეფორმა განხორციელდება საზოგადოების დემოკრატიზაციის პირობებში. აქედან გამომდინარე, აუცილებელი და გარდაუვალია სკოლების დემოკრატიზაცია, კერძოდ, მისი ჰუმანიტარიზაცია. პირველად, რამდენიმე ათეული წლის შემდეგ, სკოლებში შემოიჭრა თავისუფლების იდეა, რაც მოსწავლეთათვის ეს ნიშნავს იმ ფორმისა და განათლების იმ დონის შერჩევას, რომელიც მათთვის მისაწვდომი და საინტერესო იქნება. მშობლებისთვის ისაა, რომ დაეხმარონ თავიანთ შვილებს საკუთარი ინტერესებისა და შესაძლებლობების რეალიზაციაში, ხოლო სკოლებისათვის, კონკრეტულად, მასწავლებლისათვის ნიშნავს მოახდინოს მათთვის ყველაზე უფრო მისაღები განათლების კონცეფციის რეალიზაცია. ეს უკვე ლოზუნგი კი არა, რეალობაა. თავიანთი ინდივიდუალური სასწავლო გეგმებითა და პროგრამებით მომუშავე სხვადასხვა ტიპის სასწავლო დაწესებულებების_საავტორო სკოლების, გიმნაზიებისა და ლიცეუმების გამოჩენა, თითქმის ყველა საგანში პარალელური სახელმძღვანელოების გამოსვლა ეს უკვე რეალური გადასვლაა ხისტი რეგლამენტირებული ერთსახოვანი სკოლიდან ახალგაზრდობის სწავლებისა და აღზრდის ჰუმანური მეთოდებით მომუშავე უფრო დემოკრატიულ სკოლაზე.

2001 წელს გამომცემლობა “ინტელექტმა” გამოსცა ჩემ მიერ შედგენილი წიგნი_”აზრის ჯაჭვი” (მოსწავლეთა ინტელექტის განვითარებისათვის), რომელსაც განათლების სამინისტრომ მიანიჭა გრიფი და დაამტკიცა დამხმარე სასწავლო მასალად მათემატიკაში, ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლის V-XI კლასების მოსწავლეთათვის. ამ წიგნის შესავალში მოკლედ გადმოვეცი ჩემი მოსაზრებები არსებული განათლების სისტემის შესახებ: “მრავალწლიანმა პედაგოგიურმა მოღვაწეობამ და თანამედროვე მეთოდური ლიტერატურის გაცნობამ დამარწმუნა, რომ სწავლების ტრადიციული მეთოდები მოითხოვს გადასინჯვას და სქოლასტიკისაგან განთავისუფლებას (სქოლასტიკა არის სკოლის მუშაობისა და ცხოვრების წესის სისტემა, რომელსაც სკოლის გარეთ არ გააჩნია არავითარი ფასეულობა, რადგან სკოლას არ შეუძლია მოამზადოს ბავშვები ცხოვრებისათვის).

ზოგჯერ ტრადიციული სკოლა იყენებს მხოლოდ ახსნისა და ნათქვამის საილუსტრაციოდ ცდებსაც, მაგრამ ასეთი ახსნა მხოლოდ ზედაპირულ და ფორმალურ ცოდნას იძვლევა, რომელიც ვერ მკვიდრდება ადამიანის გონებაში. ასეთი ცოდნა იმ ნორჩ ყლორტს წააგავს, ხეს რომ ჩამოსხეპენ და მიწაში ჩაარჭობენ. ცხადია, იგი მალე იღუპება. სწორედ ასეთი ზედაპირული, უფესვებო ცოდნას იძლევა ტრადიციული სკოლა, რომელიც თავის ნაკლოვანებებს ნიღბავს უშინაარსო, ხმამაღალი, წყალივით მორაკრაკე მრავალსიტყვაობით. რა თქმა უნდა, კარგი მეხსიერება შესანიშნავი თვისებაა, მაგრამ მას ხშირად შეცდომაში შეჰყავს პედაგოგი და მშობელი. საუბედუროდ, გამოცდებზეც მხოლოდ იმას ამოწმებენ, თუ რა დაიმახსოვრა მოსწავლემ. დაზეპირება არ ნიშნავს ცოდნასო, _ უთქვამს ფრანგ ფილოსოფოსს, ჰუმანისტ მიშელ დე მონტენს. იგი უარყოფდა სქოლასტიკოსთა მთავარ მეთოდს “ჩავასხათ ადამიანში ცოდნა, როგორც ძაბრში”.

საუბედუროდ, მთელი ტრადიციული სწავლება ემყარება მეხსიერებას, რომლის მექანიკურ გამოყენებას დაუძლურებამდე და გამოფიტვამდე მივყავართ. სამწუხაროდ, სწორედ ეს ემართება ჩვენს ახალგაზრდობას. სინამდვილეში ასეთი ცოდნის უსარგებლობა სულ უფრო და უფრო აშკარა ხდება. ახლა ყველგან, იშვიათად სკოლაში, ბევრს ლაპარაკობენ ჭეშმარიტ, ღრმა კულტურისა და ინტელექტის მნიშვნელობასა და მოაზროვნე თაობის აღზრდაზე.
ცხადია, ამ ურთულეს პირობებში რომ იცხოვრო, საჭიროა, იაზროვნო. სწორედ ამიტომ გაგახსენეთ დიდი ფრანგი ფილოსოფოსისა და მათემატიკოსის რენე დეკარტის გამონათქვამი: “Cogito, ergo sum” (“ვაზროვნებ, მაშასადამე ვარსებობ”).

ბევრ რამეში ვეთანხმები და პრაქტიკულად ვიყენებ მეოცე საუკუნის გამოჩენილი ფრანგი პედაგოგის სელესტენ ფრენეს (1896-1966), ორიგინალური პედაგოგიური სისტემისა და “პედაგოგიური ინვარიანტების” ავტორის, მოსაზრებებს. უნდა ვიფიქროთ, რომ ნამდვილი კულტურისა და ინტელექტის განვითარებისაკენ მიმავალი გზა ექსპერიმენტულ მოსინჯვაზე გადის. ცოდნის შეძენა მიიღწევა ექსპერიმენტის გზით, და არა წესებისა და კანონების შესწავლით (გაზეპირებით), როგორც ზოგჯერ ფიქრობენ. წესებისა და კანონების პირველ რიგში შესწავლა იმას ჰგავს ურემი ხარებს წინ დავუყენოთ. ცოცხალი ექსპერიმენტული მუშაობის პრინციპია: “მეფოლადე მხოლოდ ღუმელთან შეიძლება გახდე”. სამწუხაროდ, ტრადიციული სკოლა ავითარებს მხოლოდ აბსტრაქტული აზროვნების უნარს, რაც შორსაა რეალური ცხოვრების მოთხოვნებისაგან. მათ, ვისაც ჰიპერტროფირებული (არანორმალურად განვითარებული) აქვს ინტელექტის ეს ფორმა, შეუძლიათ შესანიშნავად იმსჯელონ ნებისმიერ “ჭკვიანურ” თემაზე, მაგრამ სრულიად უმწეონი აღმოჩნდებიან, როცა საქმე შეეხება ცხოვრებასა და გარემოსთან ადაპტაციას.

არსებობს ინტელექტის სხვა ტიპებიც და ისინი ექსპერიმენტული მოსინჯვის პროცესში ვითარდება. ესენია: ხელით შრომის უნარი, შემოქმედებითი უნარი, პრობლემათა გონივრული, პრაქტიკული გაგების უნარი, შემეცნებისადმი მეცნიერული მიდგომის უნარი, სოციალურ-პოლიტიკური მიმართულების მქონე ინტელექტი, რომლის მფლობელთაგან იზრდებიან, ყალიბდებიან საზოგადოებრივი მოღვაწენი.
კაცობრიობა ყოველთვის მაღალ შეფასებას აძლევდა ინტელექტის ამ სხვადასხვაგვარ ფორმებს. სწორედაც რომ მათი შემწეობით გვყავს ხელოვნების გენიოსი მოღვაწენი, გამომგონებლები თუ მეცნიერები. ასეთი ხალხი ვერ ეგუებოდა სწავლების ტრადიციულ ხერხებს და, ხშირად, ისინი სკოლაში ჩამორჩებოდნენ.

თანამედროვე საზოგადოებას ესაჭიროება განსხვავებული მიმართულების კადრები _ გამომგონებლები და მკვლევარები, რაც მოითხოვს ინტელექტის სხვადასხვა ფორმის განვითარებას.
კარგად ვიცით, რომ ბავშვის ბუნება არაფრით განსხვავდება ზრდასრული ადამიანის ბუნებისაგან. განსხვავება მხოლოდ გამოცდილებასა და განვითრების დონეშია. არც ბავშვსა და არც უფროსს არ უყვარს, როცა რამეს უბრძანებენ. ყოველი ადამიანი ასეა მოწყობილი _ ნებისმიერი ბრძანება თითქმის ავტომატურად წინააღმდეგობის გრძნობას იწვევს: ადამიანი წითლდება, აზრი ეფანტება და პირველი სურვილი, რაც უჩნდება, ეს არის, წინ აღუდგეს, არ დაემორჩილოს ბრძანებას. კანონზომიერია შემდეგი მტკიცება: ნებისმიერი ავტორიტარული ბრძანება ყოველთვის შეცდომაა. ნებისმიერ ბრძანებას, როგორც წესი, ბავშვი თუ უფროსი, პასუხობს უარყოფითად: “არა!” მნიშვნელობა არა აქვს, ხმამაღლა წარმოთქვამენ ამ სიტყვას, თუ ხმადაბლა. ამიტომ მათთან საჭიროა მეგობრული ურთიერთობა.

ამ ქვეყანაზე არავის უყვარს ფუჭი შრომა, რობოტივით მოქმედება, არავის ეხალისება რაიმე სამუშაოს შესრულება სხვისი ჩანაფიქრის მიხედვით. ყოველი შრომითი საქმიანობა დამოუკიდებელი და შემოქმედებითი უნდა იყოს. ერთი და იგივე სამუშაო ერთისათვის მძიმე მონობაა, მეორისათვის_თავისუფალი შემოქმედებითი შრომა, რომელიც მას ყოველთვის დიდ სიამოვნებას ანიჭებს.
ცოდნის ათვისების ყველაზე ეფექტური გზაა არა უბრალო დაკვირვება, ახსნა და რაიმეს დემონსტრაცია, როგორც მიმდინარეობს ტრადიციულ სკოლაში, არამედ შემეცნების ბუნებრივი, მეცნიერული და უნივესალური მეთოდი, რომელიც ციკლურად ვითარდება: ფაქტების ერთობლიობის ანალიზისა და პრობლემის დასმით_ჰიპოთეზისაკენ; ჰიპოთეზიდან_თეორიული შედეგებისაკენ; შედეგებიდან_მათი ინტერპრეტაციით ექსპერიმენტული შემოწმებისაკენ და, ბოლოს, პრაქტიკული გამოყენებისაკენ...”
ეს ამონარიდი იმიტომ მოვიყვანე, რომ ეროვნულ სასწავლო გეგმაში გამოცდილი პედაგოგების ბევრი ასეთი მოსაზრება გათვალისწინებულია და ეს ძალიან კარგია, მაგამ ზოგი რამ მოითხოვს საფუძვლიან დაკვირვებას და კარგად განხილვას.

ამ პირობებში დიდი სარგებლობის მოტანა შეუძლია განათლების საკითხებზე მეცნიერებისა და კულტურის სფეროში მოღვაწე გამოჩენილი ადამიანების მიერ გამოთქმული მოსაზრებებისა და შეხედულებების გათვალისწინებას. ზოგიერთი მათგანი (ცხადია, ძალიან მცირე ნაწილი) ეროვნული სასწავლო გეგმის შედგენის მონაწილეა. მაგრამ, ჩემი აზრით, საოცარია ერთი მეტად მნიშვნელოვანი ფაქტი: ასტრონომია, როგორც ფიზიკა, ერთ-ერთი უძველესი საბუნებისმეტყველო მეცნიერებაა და როგორც სასწავლო საგანი, განსაკუთრებით უდიდესია მისი ზოგადსაგანმანათლებლო, კულტურული, განმავითარებელი და მსოფლმხედველობითი მნიშვნელობა, მაშინ, როდესაც იგი ეროვნულ სასწავლო გეგმაში გაუთვალისწინებელ საგნების სიაშია (მაგ. ცეკვა, ფოტოგრაფია, ასტრონომია და სხვ.!!!), როგორც ფაკულტატური საგანი.

ამასთან დაკავშირებით მინდა გავიხსენო ერთი მეტად საყურადღებო ფაქტი. როგორც ცნობილია, საბჭოთა კავშირის არსებობის დროს ყველა რესპუბლიკაში ძირითადი სასწავლო საგნები და განსაკუთრებით ფუნდამენტური და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებების საფუძველები უნიფიცირებული სახელმძღვანელოებით (რუსულიდან ნათარგმნი სახელმძღვანელოებით) ისწავლებოდა. ასტრონომია კი მხოლოდ საქართველოში ეროვნული სახელმძღვანელოთი ისწავლებოდა (ავტ. ბატონი ევგენი ხარაძე). 1973-74 სასწავლო წელს (მაშინ საქართველოს განათლების სამინისტროს სახელმძღვანელოების განყოფილებაში ვმუშაობდი) სსრ კავშირის განათლების სამინისტროდან მოვიდა წერილი, რითაც მოითხოვდნენ ამ სახელმძღვანელოს რუსულად თარგმნას და სარეცენზიოდ მოსკოვში გაგზავნას (სინამდვილეში, მათ უნდოდათ საქართველოშიც ისე, როგორც ყველა სხვა რესპუბლიკაში, შემოეტანათ ვორონცოვ-ველიამინოვის ავტორობით დაწერილი ასტრონომიის სახელმძღვანელო). ამ პერიოდში ბატონი ევგენი ხარაძე საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის პრეზიდენტი გახლდათ. ცხადია, ეს წერილი მას გავაცანით. სახელმძღვანელო რუსულად თარგმნეს და მოსკოვში გავგზავნეთ. რამდენიმე ხნის შემდეგ საქართველოს განათლების სამინისტრომ კვლავ მიიღო მოსკოვიდან წერილი, რომელშიც აღნიშნული იყო, რომ ამ სახელმძღვანელოთი სწავლება შეიძლება (მოკლედ, ბატონ ევგენი ხარაძის დამსახურებამ და ავტორიტეტმა განაპირობა ეს გამონაკლისი ყოფილ იმპერიაში). ამ სახელმძღვანელოთი საქართველოში მრავალი თაობა აღიზარდა. მიუხედავად იმისა, რომ იგი უკვე საკმაოდ მოძველებულია და უკანასკნელ მიღწევებს არ შეიცავს, ის დღესაც გამოიყენება XI კლასებში.

მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოში ასტრონომიის, როგორც სასწავლო საგნის სწავლების გამოცდილებაა (15 წელი ვასწავლიდი თბილისის 47-ე საშუალო სკოლაში), არსებობს ასტროფიზიკური ობსერვატორია, გვყავს ამ დარგის შესანიშნავი მეცნიერები, რომელთაც შეუძლია ახალი, უფრო სრულყოფილი სახელმძღვანელოს, ან ინტეგრირებული სახელმძღვანელოს დაწერა (მაგ.”ფიზიკა და ასტრონომია”, როგორც ზოგიერთ ქვეყნაშია, მაგალითად რუსეთში). რატომ არის ის ცეკვასთან და ფოტოგრაფიასთან ერთად ფაკულტატურ საგნებში გადატანილი?! საინტერესოა, რას ფიქრობს ამის შესახებ ბატონი გია მაჩაბელი _საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის აბასთუმნის ასტროფიზიკური ობსერვატორიის წამყვანი მეცნიერთანამშრომელი, ფიზიკა-მათემატიკის მეცნიერებათა დოქტორი, როგორც ეროვნული სასწავლო გეგმის შექმნის ერთ-ერთი მონაწილე.

გულდასმით გავეცანი საგნობრივ პროგრამას ბუნებისმეტყველებაში. ეს დოკუმენტი სტრუქტურითა და შინაარსით საკმაოდ მაღალ დონეზეა შედგენილი: დასაბუთებულია საბუნებისმეტყველო განათლების მნიშვნელობა; სწავლების მიზანი და ამოცანები; საფეხურების აღწერა_დაწყებითი (I-VI კლ.), საბაზო (VII-IX კლ.) და საშუალო (X-XII კლ.) სკოლა; სპეციფიკური უნარ-ჩვევები და მათი განვითარეება საფეხურების მიხედვით; მიმართულებები და მათი აღწერა; ამ საგნების სწავლების ორგანიზაცია. ინტერნეტის ზემოთ აღნიშნულ გვერდზე, ჯერჯერობით, გამოქვეყნებულია დაწყებითი სკოლის (I-VI კლ.) სტანდარტი და პროგრამის შინაარსი კლასების მიხედვით. ამ დოკუმენტებიდან ჩანს, რომ საბუნებისმეტყველო მეცნიერებების საფუძვლების სწავლებაში ნამდვილად რეოლუციური ცვლილებებია გათვალისწინებული. საბუნებისმეტყველო მეცნიერებების (ალბათ, მათი საფუძვლების) სწავლების მიზანსა და ამოცანებში აღნიშნულია: “საბუნებისმეტყველო დისციპლინების სწავლების მიზანია, მოსწავლე აზიაროს ბუნებისმეტყველების თანამედროვე მიღწევებს...”, ცოდნა: “...დედამიწა და კოსმოსი...” (დაწყებითი სკოლა). ამ მიზნების განხორციელება ელემენტარულ დონეზე ბუნებისმცოდნეობის საგანში მართლაც შეიძლება, მაგრამ საბაზო და საშუალო სკოლაში უფრო მეტი ცოდნის მიწოდებაა საჭირო. ეს კი, ჩემი აზრით, შესაძლებელია ასტრონომიისა და ფიზიკის საკითხების ინტეგრირებით. ყოველი ადამიანი, მითუმეტეს, მოსწავლე, ხომ ხანდახან მაინც უყურებს მოწმენდილ ცას, რომელიც ღამით ვარსკვლავებითაა მოჭედილი (ის ხომ ყოველთვის უდიდესი ფილოსოფოსების გაოცებას იწვევდა), მაგრამ საფუძვლიანად და შეგნებულად სწავლის გარეშე ის დაინახავს რამეს?! ცქერა ხომ დანახვას არ ნიშნავს! ცხადია, ბუნების მოვლენებს ბევრი უყურებს, ცოტა ხედავს!

უნარ-ჩვევები: აქ ჩამოთვლილია “დაკვირვება, აღწერა; აღრიცხვა; კლასიფიკაცია; გაზომვა/რიცხვების გამოყენება; კომუნიკაცია; განჭვრეტა; დაგეგმვა; მონაცემების ინტერპრეტაცია; ჰიპოთეზის გამოთქმა: ექსპერიმენტის ჩატარება; მოდელის შექმნა და გამოყენება”. ცხადია, ეს შემეცნების მეცნიერული მეთოდის დაუფლებას ნიშნავს. ამრიგად, საბუნებისმეტყველო საგნების სწავლებისას მოითხოვება შემეცნების მეცნიერული მეთოდის გამოყენების უნარ-ჩვევების დაუფლება (რაც აღნიშნული მაქვს “აზრის ჯაჭვის” შესავალში). ამ მეთოდს, როგორც ყველა გამოცდილი მასწავლებელი, ყოველთვის დიდ მნიშვნელობას ვანიჭებ და ვიყენებ ფიზიკისა და ასტრონომიის სწავლების პროცესში.
საფეხურების აღწერაში (დაწყებითი, საბაზო და საშუალო) ყველგან მითითებულია ექსპერიმენტის დაგეგმვა და წარმართვა, მონაცემთა შეგროვება-დამუშავება. ეს, მართლაც, ერთ-ერთი მთავარი მეთოდია საბუნებისმეტყველო განათლების მისაღებად. უდიდესი მეცნიერი ალბერტ აინშტაინი აღნიშნავდა:

“ფიზიკის სწავლების პირველ საფეხურზე, ექსპერიმენტული მხარის გარდა, მისგან ყველაფერი უნდაგამოირიცხოს. კარგი ექსპერიმენტი ხშირად უფრო ფასეულია, ვიდრე წვალებით მიღებული ოცი განყენებული ფორმულა. ნორჩი გონებისათვის ფიზიკის ფორმულები ისევე მშრალია, როგორც ისტორიის ქრონოლოგიური თარიღები”.

ცხადია, სწავლებაში ამ მეთოდის განხორციელებას ესაჭიროება მატერიალურ-ტექნიკური ბაზა (ხელსაწყო-იარაღები, ლაბორატორიები) და მეთოდური მითითებები (სათანადო ლიტერატურა). ამის შესახებ ეროვნულ სასწავლო გეგმაში კი არაფერია ნახსენები. ჩემი აზრით, აქ აღნიშნულ მოთხოვნებთან ერთად, მითითებული უნდა იყოს იმ ხელსაწყო-იარაღებისა და თვალსაჩინოებების ჩამონათვალი, რომელთა გამოყენებითაც მიიღწევა სწავლების მაღალ დონეზე განხორციელება. მათი გამოყენების გარეშე, ტრადიციული სკოლის მსგავსად, მოგვიხდება მხოლოდ აბსტრაქტული აზროვნების უნარის განვითარება, რაც შორს იქნება რეალური ცხოვრების მოთხოვნებისაგან. ძველი სისტემა, რომელიც საქართველოს სკოლებს ამარაგებდა საჭირო ხელსაწყო-იარაღებითა და თვალსაჩინოებებით, მოშლილია.

საქართველოში სათანადო წარმოება საბჭოთა კავშირის დროსაც კი არ არსებობდა, ახლა ხომ ამაზე საუბარიც ზედმეტია. ამ ხარვეზის ნაწილობრივ გამოსწორების მიზნით განათლების სამინისტროს წინა ხელმძღვანებლობამ მოაწყო დამხმარე სასწავლო მასალებისა და თვალსაჩინოებების ორი გამოფენა (2002 წ. და 2003 წ.), სადაც, მართალია, ხელსაწყოები მცირე რაოდენობით იყო წარმოდგენილი (ისიც_სხვა ქვეყნებიდან შემოტანილი და საკმაოდ ძვირი), მაგრამ სხვადასხვა სახის დამხმარე მასალებით (ადგილობრივი წარმოების, რუქები, პლაკატები, წიგნები და სხვ.)_საკმაოდ მდიდარი, რაც უფასოდ დაურიგა საქართველოს სკოლებს. შეიძლება, ამ გამოფენებს რაღაც ნაკლოვანებები ჰქონდა, მაგრამ მან მაინც გარკვეული დახმარება გაუწია სკოლებსა და მასწავლებლებს. პირადად მეც მომცა სტიმული, რომ დამემზადებინა ფიზიკის სწავლებაში გამოსაყენებელი რაიმე ხელსაწყო_დავამზადე კიდეც. მაგ. “თანაბარი მოძრაობის შესასწავლი ხელსაწყო”, რომელიც, შეკვეთის მიხედვით, სკოლებმა უკვე მიიღეს.

გამოფენის შემდეგ მოვახდინე ამ ხელსაწყოს მოდერნიზება, იგი გამოიყენება რამდენიმე სადემონსტრაციო და ლაბორატორიული სამუშაოს ჩასატარებლად ფიზიკაში (ხელსაწყო ძალიან მარტივია და შეიძლება მისი გამოყენება დაწყებით სკოლაში ბუნებისმცოდნეობის სწავლების პროცესში, მაგ. VI კლასში, რომლის სტანდარტსა და პროგრამაში მოითხოვება: “მოძრაობის ტრაექტორიის დახასიათება, გავლილი მანძილისა და დროის გაზომვა, მონაცემების შეგროვება, მათი წარმოდგენა ცხრილის სახით, სიჩქარი მათემატიკური ფორმულირება, მისი რიცხვითი მნიშვნელობისა და ერთეულის დადგენა, სიჩქარეთა შედარება”) და 31.05.2004 წელს, როგორც სასარგებლო მოდელზე, წარვადგინე განაცხადი საქართველოს ინტელექტუალური საკუთრების ეროვნულ ცენტრში (“საქპატენტი”). 6.08.2004 წ. საპატენტო ექსპერტიზამ მიიღო დადებითი გადაწყვეტილება ამ ხელსაწყოზე (სახელწოდებით “სერელის ხელსაწყო”) პატენტის გაცემის შესახებ. კარგი იქნება, თუ მსგავს გამოფენებს უფრო უკეთესად ჩაატარებს განათლების სამინისტროს ახალი ხელმძღვანელობა. სხვანაირად ეროვნულ სასწავლო გეგმაში გათვალისწინებული მნიშვნელოვანი საკითხები მხოლოდ ქაღალდზე იქნება გადმოცემული _რეალურად განუხორციელებელი დარჩება.

ამასთან დაკავშირებით მინდა აღვნიშნო, რომ, ჯერ კიდევ მეოცე საუკუნის დასაწყისში, თბილისში არსებობდა ამიერკავკასიის წარმომადგენელი იაკობ მიხეილის ძე აბეზგუზი (მისამართი: პასკევიჩის ქუჩა, სახ. #1. საფოსტო ყუთი #97), რომელიც ამიერკავკასიის სკოლებს სთავაზობდა გერმანიაში დამზადებულ ხელსაწყო-იარაღებს და ფიზიკის კაბინეტებს ამარაგებდა. იმ დროს ქალაქ დრეზდენში იბეჭდებოდა ფიზიკის ხელსაწყო-იარაღების კატალოგი, სადაც ყველა ინფორმაცია (სახელწოდება, ილუსტრაცია, ნომერი და ფასი) იყო მოცემული მათ შესახებ. 1905 წელს გამოცემული ერთი ასეთი კატალოგი არსებობდა 1847 წელს თბილისში დაარსებულ წმინდა ნინოს ქალთა სასწავლებელის (ამჯამად 47-ე სკოლა) ფიზიკის კაბინეტში. გთავაზობთ ამ კატალოგის ყდისა და სატიტულო გვერდის ილუსტრაციას (საბჭოთა კავშირში დამზადებული ფიზიკის ხელსაწყო-იარაღები, რომლებიც ჯერ კიდევ შემორჩენილია ჩვენს სკოლებში, ძირითადად, ამ კატალოგის მიხედვით არის დამზადებული, ე. ი. იყენებდნენ გერმანულ გამოცდილებას).

თუკი ერთი საუკუნის წინათ ასეთ საკითხებზე ფიქრობდა და ახორციელებდა საბჭოთა კავშირის შექმნამდე არსებული საქართველოს განათლების ხელმძღვანელობა, ახლა, XXI საუკუნეში, როდესაც თავისუფალ საქართველოში გათვალისწინებულია განათლების სისტემის რევოლუციური რეფორმა, რატომ არაფერი არაა ნახსენები ეროვნულ სასწავლო გეგმაში ამის შესახებ?!

საქართველოს ეროვნულ სასწავლო გეგმაში, მრავალ სიახლესთან ერთად, ერთ-ერთი ყველაზე საყურადღებოა საგნების ინტეგრირებული სწავლება. დიდი ხანია, ამის გამოცდილება ბევრ ქვეყანას აქვს, მათ შრის რუსეთსაც (საქართველოში რამდენიმე წლის წინ საბუნებისმეტყველო საგნების ინტეგრირების აუცილებლობაზე ფიქრობდა და მუშაობდა პედაგოგიკის მეცნიერებათა კანდიდატი, ფიზიკოსი, ბატონი ოთარ ხაზარაძე, რომლის შრომების ორი ნაწილი გამომცემლობა “ინტელექტმა” 2004-2005 წლებში გამოსცა). ეროვნულ სასწავლო გეგმაში ნათქვამია: “სამყარო ჩვენ ირგვლივ ერთიანია და არ არის საგნებად დანაწილებული...” (ცხადია, იგულისხმება სასწავლო საგნები_მეცნიერების საფუძვლები). ეს, რა თქმა უნდა, ასეა და ჩვენს წელთაღრიცხვამდე დიდი ხნის წინათ ასეც განიხილავდნენ ფილოსოფოსები. მაგრამ, როდესაც, ბუნების კვლევასთან დაკავშირებით, დაგროვდა დიდი ცოდნა, თანდათან ჩამოყალიბდა სხვადასხვა მეცნიერება, როგორიცაა ფიზიკა, ქიმია, ბიოლოგია, გეოგრაფია და სხვა.

ამჟამად ეს მეცნიერებები იმდენად არიან განვითარებული, რომ თითოეული მათგანის რომელიმე ნაწილის საფუძვლიან შესწავლას ერთი ადამიანის სიცოცხლის ხანგრძლივობაც კი არ ჰყოფნის. თანამედროვე, რომელიმე დიდი პრობლემის გადაწყვეტა მოითხოვს სხვადასხვა დარგის მეცნიერების ერთობლივ კვლევას. სკოლებში კი ამ მეცნიერებების საფუძვლები ისწავლება, რათა მომავალ თაობას სწორი წარმოდგენა ჰქონდეს სამყაროზე, როგორც ერთ მთლიანზე; ამისათვის კი საჭიროა სათანადო უნარ-ჩვევები (ამის შესახებ საკმაოდ კარგად არის გადმოცემული ეროვნულ სასწავლო გეგმაში). საჭიროა სასწავლო საგნებს შორის არსებობდეს მჭიდრო კავშირი. ამდენად, გამართლებულია ინტეგრირებული სახელმძღვანელოების შემოღება. დაწყებით სკოლაში (I-VI კლასები) ამის განხორციელება უფრო ადვილი იქნება, ვიდრე სბაზო (VI I - I X კლასები) და საშუალო (X-XI კლასები) სკოლებში. მითუმეტეს, როდესაც გათვალისწინებულია სამი საბუნებისმეტყველო საგნის (ბიოლოგიის, ქიმიის და ფიზიკის) ინტეგრირება.

ცხადია, იტეგრირებულ სახელმძღვანელოდ ვერ ჩაითვლება ისეთი წიგნი-სახელმძღვანელო, სადაც ერთი თავი იქნება ბიოლოგია, მეორე_ქიმია, მესამე_ფიზიკა. ინტეგრირებულ სახელმძღვანელოში საკითხები შერწყმული უნდა იყოს ერთმანეთთან, რაც ყოველთვის, ალბათ, ვერ მოხერხდება. ან ვინ დაწერს ასეთ სახელმძღვანელოს ასეთ მოკლე დროში?! ან ასეთ სახელმძღვანელოს აპრობაცია არ უნდა?! (ერთი წელი განა საკმარისი იქნება აპრობაციისათვის?!) აქვე მწვავედ დადგება მასწავლებლის პრობლემა. გვყავს (ან მოკლე დროში გვეყოლება?) ისეთი მასწავლებლები, რომლებიც შეძლებენ ასეთი სახელმძღვანელოთი სწავლებას?! ვინ იფიქრებს სათანადო მატერიალურ-ტექნიკურ ბაზაზე (კაბინეტებისა და ლაბორატორიების აღჭურვაზე?)?

საშუალო სკოლაში ისწავლება საგნები: ბიოლოგია, ფიზიკა, ქიმია. მაგრამ არა როგორც ძირითადი, არამედ: მე-10 კლასში_თითო სემესტრში თითო საგანი (ტრიმესტრული პრინციპით), ხოლო მე-11 და მე-12 კლასებში ეს საგნები შედის არჩევითი დისციპლინების ჯგუფში და ისწავლება ერთწლიანი ინტენსიური კურსის სახით. ამასთან დაკავშირებით აღნიშნულია, რომ ეს საშუალებას მისცემს ახალგაზრდობას, უკეთესად მოემზადოს უმაღლესი სასწავლებლების პროგრამების დასაძლევად.

არ ვიცი, როგორ გაამართლებს ტრიმესტრული პრინციპი, მაგრამ მგონია, რომ ერთი სემესტრის განმავლობაში მხოლოდ ერთი საბუნებისმეტყველო საგნის სწავლება, ჯერ ერთი, მოსაბეზრებელი იქნება, მეორეც_პირველ (ან მეორე სემესტრში) ნასწავლი მასალა და ათვისებული უნარ-ჩვევები ემახსოვრება წლის ბოლოს? მოკლედ, გაუგებარია, რატომ უარყოფენ სისტემატურობისა და გენერალიზაციის პრინციპს. ამასთან, ჩანს, რომ საშუალო სკოლაში საბუნებისმეტყველო საგნების როლი საკმაოდ შემცირებულია_წინა პლანზე ჰუმანიტარული საგნებია წამოწეული და მოსალოდნელია სნობისტების აღზრდა.

ამათან დაკავშირებით აღსანიშნავია ჟურნალ “თავისუფლებაში” (#9, 2004) გოგი გვახარიას სტატია “სნობიზმი და კორუფცია”, სადაც ავტორი აღნიშნავს: “თავის ესეში “სნობიზმის ანატომია” არტურ კესტლერი სნობიზმის ეტალონად მიიჩნევს ევროპის ზოგიერთი ქვეყნის სკოლაში დამკვიდრებულ განათლების სისტემას, რომელშიც ძირითადი აქცენტი ჰუმანიტარულ მეცნიერებებზე კეთდება და ნაკლები ყურადღება ეთმობა საბუნებისმეტყველო სწავლებას. მწერალი იხსენებს ადამიანებს, რომლებიც უხერხულად გრძნობენ თავს, როცა მესამე ხარისხის მწერლის გვარი ავიწყდებათ, მაგრამ თითქმის ამაყად აცხადებენ, რომ წარმოდგენა არა აქვთ, როგორია ელექტრონული ნათურის მოქმედების მექანიზმი. ასეთი ადამიანები ჩვენ გვერდითაც ცხოვრობენ, დღევანდელ საქართველოში. ამერიკის შეერთებული შტატებიდან ჩამოსვლის შემდეგ, როგორც წესი, ისინი ამერიკული განათლების სისტემაზე ქილიკობენ, უკვირთ, რომ იქ კიბერნეტიკის პროფესორმა არ იცის ვინაა დოსტოევსკი, სახელგანთქმულ ფიზიკოსს კი არასდროს მოუსმენია მოცარტის რეკვიემი”.

ეროვნულ სასწავლო გეგმაში კატეგორიულად არის მოთხოვნილი, რომ “დაუშვებელია მოსწავლეების დაყოფა სიძლიერის მიხედვით” და ეს მოსაზრება დასაბუთებულია მრავალი კვლევის საფუძველზე. ალბათ, ეს მოთხოვნა სამართლიანია, თუ საკითხი ეხება ერთსა და იმავე სკოლაში მოსწავლეების დაყოფას “ძლიერებად და სუსტებად”. მაგრამ, ვფიქრობ, სულ სხვაა პროფილირებული სწავლება ზედა საფეხურზე (საშუალო სკოლა X-XII კლ.) და შესაბამისი სკოლების არსებობა (თუმცა პროფილირებულ სწავლებასაც ჰყავს ოპონენტები). ამის შესახებ კი სასწავლო გეგმაში არაფერია ნათქვამი. ასეთი სასწავლებლები არსებობს განვითარებულ ქვეყნებში. მაგალითად, საფრანგეთში არის ფიზიკა-ტექნიკური სასწავლებელი, რომლის კურსდამთავრებულნი მსოფლიოში ცნობილი მეცნიერები გახდნენ.

2004 წელს შესრულდა 40 წელი, როდესაც ყოფილ საბჭოთა კავშირის რამდენიმე ქალაქში შეიქმნა შესანიშნავი პროფილირებული სკოლები. ოთხ უნივერსიტეტთან_მოსკოვის, ლენინგრადის, ნოვოსიბირსკის (რომლის პირველი რექტორი იყო მსოფლიოში ცნობილი ქართველი მათემარიკოსი, აკადემიკოსი ილია ვეკუა, შემდეგ საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის პრეზიდენტი) და კიევში. XX საუკუნის 50-იანი წლების ბოლოს და 60-იანის დასაწყისში ზუსტი მეცნიერებები_მათემატიკა, ფიზიკა, ქიმია და სხვ. ძალიან პოპულარული გახდა საბჭოთა ახალგაზრდებში. ეს დაკავშირებული იყო კოსმოსის ათვისებასთან, ბირთვული კვლევების განვითარებასთან, სხვა დიდ მეცნიერულ მიღწევებთან, ახალი სამეცნიერო ცენტრების გახსნასთან, რაც ფართო საზოგდოებისათვის უფრო ცნობილი გახდა, ვიდრე ადრე. იბეჭდებოდა სტატიები როგორც ”ძველ” ისე ”ახალ” მეცნირებებზე_გენეტიკაზე, კიბერნეტიკაზე და სხვა მეცნიერულ მიმართულებებზე, რაც ადრე იდეოლოგიური მოტივებით აკრძალული იყო. ცნობილი გახდა ადრე ”გასაიდუმლოებული” დიდი მეცნიერების_ი. ვ. კურჩატოვის, მ.ვ. კელდიშის, ს. პ. კოროლიოვისა და სხვათა სახელები. მკვეთრად გაიზარდა ინტერესი მათემატიკისა და ფიზიკის ოლემპიადებისადმი.

1960 წლიდან დაიწყო საკავშირო ოლემპიადები მათემატიკაში და ფიზიკაში (საქართველოში უფრო ადრე). ცოტა მოგვიანებით საერთაშორისო ოლიმპიადები. 1963 წელს მსოფლიოში ცნობილი მეცნიერების_აკადემიკოსების პ. ს. ალექსანდროვის, ა. კ. კოლმგოროვის, ი. კ. კიკოინის, მ. ა. ლავრენტიევის, ი. გ. პეტროვსკის_ინიციატივით სსრკ მინისტრთა საბჭომ მიიღო დადგენილება მოსკოვის, ლენინგრადის, ნოვოსიბირსკისა და კიევის უნივერსიტეტებთან ფიზიკა-მათემატიკური სკოლა-ინტერნატების გახნის შესახებ, რომელიც მალე განხორციელდა კიდეც. სინამდვილეში, სპეციალიზებული სკოლა-ინტერნატი ნოვოსიბირსკის უნივერსიტეტთან ამ დადგენილებამდეც არსებობდა, რომლის ორგანიზება 1962 წელს მოახდინა სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის ციმბირის განყოფილების პრეზიდენტმა აკადემიკოსმა მ. ა. ლავრენტიევმა. აღნიშნული სკოლების კურსდამთავრებულებიდან ბევრია ცნობილი მეცნიერები, მათ შორის_აკადემიკოსებიც.

1965 წელს თბილიშიც გაიხსნა ფიზიკა-მათემატიკის რესპუბლიკური საშუალო სკოლა-ინტრნატი (ყოფილი კომაროვის სახელობის, ამჟამად თენგიზ გეგელიას სახელობის), რომელიც ცოტა მოგვიანებით თბილისის ივანე ჯავახიშვილის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტთან არ სებული სასწავლებელი გახდა. საქართველოში (თბილისის ილია ვეკუას სახელობის 42, ქუთაისის ანდრია რაზმაძის სახელობის და სხვ.) ფიზიკა-მათემატიკური სკოლების წარGინებული კურსდამთავრებულები, შემდეგ_ცნობილი მეცნიერები, ბიზნესმენები, პოლიტიკოსები მუშაობენ არამარტო საქართველოში, არამედ სხვა ქვეყნებშიც და ხელს უწყობენ ყოველგვარ განვითარებას. სწორედ ასეთებით ამაყობს სკოლა და მასწავლებელი. ვფიქრობ საჭიროა ამ ტრადიციის შენარჩუნება.

2005 წლის 20 თებერვალს თსუ თ. გეგელიას სახელობის ფიზიკა-მათემატიკის რესპუბლიკური საშუალო სკოლა-ინტერნატის ყოფილი მოსწავლეების გელა მანელიძის (სკოლა-ინტერნატის დირექტორი) დავით მორჩილაძის (თბილგაზის გენერალური დირექტორი) და კახაბერ კორძაიას (კიოტოს უნივერსიტეტის მათემატიკურ მეცნიერებათა დოქტორი) ხელმძღვანელობით მოხდა სკოლა-ინტერნატის ზოგიერთი კურსდამთავრებულის შეხვედრა და საფუძველი ჩაეყარა ”კლუბი კომაროველის” დაარსებას, რომლის ძირითადი მიზანია სკოლა-ინტერნატისადმი სხვადასხვაგვაირი დახმარების გაწევა, რათა შენარჩუნებული და განვითარებული იყოს მისი საუკეთესო ტრადიციები.

ჯემალ კიკნაძე
თბილისის ივ. ჯავახიშვილის სახ. სახელმწიფო უნივერსიტეტის თ. გეგელიას სახ.ფიზიკა-მათემატიკის რესპუბლიკური საშუალო სკოლა-ინტერნატის ფიზიკის მასწვლებელი.

P.S. ეს წერილი დაბეჭდილია გაზეთში ”ახალი განათლება”, 10-16 თებერვალი, 2005 წელი, #4 (259) გვ. 4

შრომების სია

2009-01-12T20:18:00.005+04:00

გამოქვეყნებული
სასწავლო-მეთოდური სტატიებისა და ლიტერატურის სია
1. ავტომატიზაციის ელემენტები სკოლაში,
ჟურნალი ”ფიზკა და მათემატიკა სკოლაში” #2, 1970, გვ. 68
2. ზოგიერთი საპროექციო აპარატურის გამოყენება ფიზიკის სწავლებაში,
გაზეთი ”სახალხო განათლება”, 17.09.1971, გვ. 3
3. როგორ ვასწავლი ფოტოეფექტს და როგორ შემომაქვს კვანტების ცნება,
ჟურნალი ”ფიზკა და მათემატიკა სკოლაში” #4, 1971, გვ. 45
4. სადემონსტრაციო ექსპერიმენტისა და ტექნიკუტი საშუალებების გამოყენება თემის - ”ელექტრული დენი გაზებში” სწავლებისას,
ჟურნალი ”ფიზკა და მათემატიკა სკოლაში” #1, 1972, გვ. 56, (თანაავტორი)
5. სასწავლო ფილმის სამონტაჟო ფურცელი - ”ელექტრული დენი გაზებში”,
ჟურნალი ”ფიზკა და მათემატიკა სკოლაში” #1, 1972, გვ. 66, (თარგმანი)
6. ვექტორული სიდიდეები მე-8 კლასის ფიზიკის კურსში,
ჟურნალი ”ფიზკა და მათემატიკა სკოლაში” #3, 1972, გვ. 36
7. სასწავლო ფილმის სამონტაჟო ფურცელი - ”ვექტორები სიბრტყეზე”,
ჟურნალი ”ფიზკა და მათემატიკა სკოლაში” #3, 1972, გვ. 45, (თარგმანი)
8. ”ფიზიკა-10” დამხმარე სახელმძღვანელოს თაობაზე,
გაზეთი ”სახალხო განათლება”, 25.01.1974, გვ.
9. ნიუტონის მეორე კანონის სწავლებისათვის,
ჟურნალი ”ფიზკა და მათემატიკა სკოლაში” #3, 1980, გვ. 29
10. სასწავლო ლაზერი ფიზიკის გაკვეთილებზე მე-10 კლასში,
ჟურნალი ”ფიზკა და მათემატიკა სკოლაში” #3, 1981, გვ. 39
11. დემონსტრაცია მარტივი შუქსატარით,
ჟურნალი ”ფიზკა და მათემატიკა სკოლაში” #1, 1986, გვ.89
12. ალფა ნაწილაკების გაბნევი მოდელირება,
ჟურნალი ”ფიზკა და მათემატიკა სკოლაში” #3, 1986, გვ. 86
13. ნორჩ ფიზიკოსთა 39-ე რესპუბლიკური ოლიმპიადის ექსპერიმენტული ტურის ამოცანების ამოხსნა,
ჟურნალი ”ფიზკა და მათემატიკა სკოლაში” #2, 1987, გვ. 56
14. ფოტოეფექტის სადემონსტრაციო ცდები,
ჟურნალი ”ფიზკა და მათემატიკა სკოლაში” #3, 1987, გვ. 34, (თანაავტორი)
15. სინათლის ინტერფერენციაზე დაკვირვება,
ჟურნალი ”ფიზკა და მათემატიკა სკოლაში” #1, 1989, გვ. 41
16. ცდომილებათა თეორიის ელემენტები,
ჟურნალი ”ფიზკა და მათემატიკა სკოლაში” #4, 1990, გვ. 69
17. Демонстрация сдвига фаз между силой тока и напряжением,
Журнал ,,физика в школе,, предложения и совети, №3, 1979, стр. 14
18. Наблюдение дифракции света,
Журнал ,,физика в школе,, предложения и совети, №1, 1987, стр. 62
19. Фиксатор из губки для лабораторного динамометра,
Журнал ,,физика в школе,, предложения и совети, №4, 1987, стр. 71
20. Действие световода,
Журнал ,,физ. в школе,, из опыта совершенствования эксперимента по оптике, №1, 1988, стр. 64
21. სახელმწიფო საგანმანათლებლო სტანდარტი ფიზიკაში (პროექტი),
ჟურნალი ”ფიზკა და მათემატიკა სკოლაში” #114, 1998, გვ. 5
22. აზრის ჯაჭვი (ამონარიდები ახალი წიგნიდან),
ჟურნალი ”ფიზკა და მათემატიკა სკოლაში” #115, 1999, გვ. 48
23. თვითნაკეთი სადემონსტრაციო ნაკრები ნახევარგამტარების სწავლებისათვის,
ჟურნალი ”ფიზიკა” #1, 1998, გვ. 41
24. სინათლის ინტენფერენციაზე დაკვირვება,
ჟურნალი ”ფიზიკა” წინადადებები და რჩევები, #1, 1998, გვ. 47
25. დიდაქტიური მასალები,
ჟურნალი ”ფიზიკა”, ფიზიკით დაინტერესებული მოსწავლეთათვის, #1, 1998, გვ. 69
26. ოთარ ხაზარაძის საზოგადოების კონკურსი ნორჩი ფიზიკოსებისათვის,
ჟურნალი ”ფიზიკა”, ფიზიკით დაინტერესებული მოსწავლეთათვის, #1, 1998, გვ. 75
27. ლაბორატორიული სამუშაოების ჩატარებისას გაზომვების შედეგების დამუშავების შესახებ,
ჟურნალი ”ფიზიკა”, ფიზიკით დაინტერესებული მოსწავლეთათვის, #2, 1998, გვ. 36, (თარგ.)
28. დიდაქტიური მასალები,
ჟურნალი ”ფიზიკა”, ფიზიკით დაინტერესებული მოსწავლეთათვის, #2,1998, გვ. 70, (თან.ავტ)
29. ტესტები პედაგოგთა ატესტაციისათვის, ფიზიკა,
თბილისი, საქართველოს განათლების სამინისტრო, 1998, (თანაავტორი)
30. ფიზიკის ამოცანათა კრებული, VII-VIII კლასებისათვის,
ფიზიკის მასწავლებლის ბიბლიოთეკა, თბილისი,”ოქროს კვეთა”, 1995, 96 გვ.,_19,5 სმ
31. ფიზიკის ამოცანის ამოხსნის ნიმუშები, IX კლასისათვის,
ფიზიკის მასწავლებლის ბიბლიოთეკა, თბილისი,”ოქროს კვეთა”, 1996, 64 გვ.,_19,5 სმ
32. აზრის ჯაჭვი,
მოსწავლეთა ინტელექტის განვითარებისათვის, პირველი ნაწილი,
დამტკიცა საქართველოს განათლების სამინისტრომ დამხმარე სასწავლო მასალად მათემატიკაში ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლის V-XI კლასების მოსწავლეთათვის, რედაქტორი არკადი ქურჩიშვილი, გამომცემლობა ”ინტელექტი”, თბილისი, 2001._29 სმ,
96 გვ.: სურ. ISBN 99928-67-93-0
33. აზრის ჯაჭვი,
მოსწავლეთა ინტელექტის განვითარებისათვის, მეორე ნაწილი,
დამტკიცა საქართველოს განათლების სამინისტრომ დამხმარე სასწავლო მასალად მათემატიკაში ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლის V-XI კლასების მოსწავლეთათვის, რედაქტორი არკადი ქურჩიშვილი, გამომცემლობა ”ინტელექტი”, თბილისი, 2001._19,5 სმ,
48 გვ. ISBN 99928-862-2-6
34. მარტივი და უსაფრთხო ექსპერიმენტები, ფიზიკა,
მოსწავლისა და მასწავლებლისათვის, პირველი ნაწილი, გამომცემლობა ”ინტელექტი”, თბილისი, 2004, ISBN 99940-10-87-5
35. მარტივი და უსაფრთხო ექსპერიმენტები, ფიზიკა,
მოსწავლისა და მასწავლებლისათვის, პირველი ნაწილი, მეორე გამოცემა, გამომცემლობა ”ინტელექტი”, თბილისი, 2008, ISBN
36. G 09 U 2004 1154 U
ჯემალ კიკნაძე, 0179, თბილისი, რჩეულიშვილის ქ. კორპ. 3, ბ. 21 (GE)
ხელსაწყო სადემონსტრაციო და ლაბორატორიული ცდებისათვის ფიზიკაში ”სერელის ხელსაწყო”,
საქართველო, საქპატენტი, სამრეწველო საკუთრების ოფიციალური ბიულეტინი,
23(171), თბილისი 2004
37. საოცარი მილაკი ფიზიკაში ზოგი რამის სასწავლებლად,
დაცულია პატენტით GE U 2004 1154 U,
შემეცნებითი ჟურნალი პერპეტუმმობილე, #1, 2005, გვ. 46

ტელეგაკვეთილები
1. ფოტოეფექტი. ცნება კვანტების შესახებ, X კლ.
2. დენის გავლა p და n ტიპის ნახევარგამტართა კონტაქტზე, IX კლ.
3. აირების მოლეკულურ-კინეტიკური თეორიის ძირითადი განტოლება, IX კლ.
4. იდეალური აირის მდგომარეობის განტოლება, IX კლ.
5. ნიუტონის კანონების გამოყენება_”ჰორიზონტალურად გასროლილი სხეულის მოძრაობა”, VIII კლ.
6. ვექტორული სიდიდეები მე-8 კლასის ფიზიკის კურსში, VIII კლ.
7. ძალის მომენტი. მომენტების წესი, VIII კლ.
8. იმპულსის მუდმივობის კანონი, VIII კლ.
9. ფაზათა წანაცვლება ცვლადი დენი წრედში, X კლ.
10. ფოტოელემენტები და მათი გამოყენება, X კლ.

სასწავლო შემოქმედებითი კონფერენციები
1. თემა: როგორ ვატარებ სადემონსტრაციო ექსპერიმენტებს თვითნაკეთი ნახევარგამტარული ანაწყობისა და დიაფილმის გამოყენებით
2. თემა: როგორ ვასწავლი ფოტოეფექტს და როგორ შემომაქვს კვანტების ცნება X კლასში
3. თემა: ვექტორული სიდიდეების სწავლება VIII კლასში

ლექციები მასწავლებელთა დახელოვნების კურსებზე
1. ნიუტონის მეორე კანონის სწავლება VIII კლასში
2. სასწავლო ლაზერის გამოყენება გეომეტრიული და ფიზიკური ოპტიკის სწავლებისას
X კლასში
3. ნახევარგამტარების სწავლება IX კლასში

გუნდურ ინტეგრირებული პროექტები
1. ანალემა, 2007 წელი (პირველი ადგილი)
2. ექსპერიმენტი, 2008 წელი (პირველი ადგილი)

საბუნებისმეტყველო შინაარსის ვებ გვერდები: http://www.anaema.skola.dlf.ge/
http://www.eqsperiment.skola.dlf.ge/

საბუნებისმეტყველო გუნდურ ინტეგრირებული პროექტი

2008-12-07T22:01:00.087+04:00

ექსპერიმენტი

თბილისის 199-ე საჯარო
სკოლა-პანსიონი ”კომაროვი”
გუნდურ ინტეგრირებული პროექტი
განათლება მდგრადი განვითარებისათვის

საბუნებისმეტყველო პროექტის სახელწოდება

ექსპერიმენტი

1. გუნდის წევრები:

1. გიორგი ანდღულაძე XI 2 კლასი (ცდების გადაღება, ვებ-გვერდის შექმნა და დიზაინი)
ტელ: 37-58-67; 893-188-000;
2. ირაკლი გიგიბერია XI 2 კლასი (ხელსაწყოების დამზადება და ცდების ჩატარება)
ტელ: 31-79-18 ; 32-68-82 ;
3. დავითი ბულისკერია X 3 კლასი (ხელსაწყოების დამზადება და ცდების ჩატარება)
ტელ: 60-52-41 ;
4. ნინო ტაბაღუა X 3 კლასი (ხელსაწყოების დამზადება და ცდების ჩატარება)
ტელ: 37-24-36 ;
5. ლადო კოსტავა X 3 კლასი (ხელსაწყოების დამზადება და ცდების ჩატარება)
ტელ: 34-55-10.

ჯემალ კიკნაძე ფიზიკის მასწავლებელი, ხელმძღვანელი, ტელ. 29-21-23; 891-29-21-23;

2. გუნდის კაპიტანი: ირაკლი გიგიბერია, X2 კლასი, ბინის ტელეფონი: 31-79-18.
არის განათლებული და ზრდილობიანი მოსწავლე; კარგად სწავლობს ტექნიკურ
საგნებს: ფიზიკასა და მათემატიკას; ამ საგნებში მონაწილეობს ოლიმპიადებსა და
კონფერენციებში; კარგად ფლობს კომპიუტერს, ფოტო და ვიდეო აპარატურას;
გამართულად იცის უცხო ენები: ინგლისური და რუსული; დაჯილდოებულია
ორგანიზაციული ნიჭით.

3. პროექტის მიზანი: ემყარება საქართველოში მიმდინარე განათლების რეფორმასთან დაკავშირებულ მნიშვნელოვან საკითხებს, უდიდესი მეცნიერების (ფიზიკის დარგში ნობელის პრემიის ლაურეატების) შეგონებასა და ჩვენი ფიზიკის მასწავლებლის, ბატონ ჯემალ კიკნაძის პედაგოგიურ გამოცდილებას.

მეცნიერები შეგვახსენებენ:
ფიზიკის სწავლების პირველ საფეხურზე ექსპერიმენტული
მხარის გარდა მისგან ყველაფერი უნდა გამოირიცხოს. კარგი
ექსპერიმენტი ხშირად უფრო ფასეულია, ვიდრე წვალებით
მიღებული ოცი განყენებული ფორმულა. ნორჩი გონებისათვის
ფიზიკის ფორმულები ისევე მშრალია, როგორც ისტორიის
ქრონოლოგიური თარიღები.
ალბერტ აინშტაინი

მოსწავლე კარგად მხოლოდ მაშინ იგებს ფიზიკურ ცდას,
როდესაც ის თვითონ ატარებს მას. მაგრამ კიდევ უფრო კარგად იგებს,
როდესაც თვითონ აკეთებს ხელსაწყოს ექსპერიმენტისათვის.
პეტრე კაპიცა

ბუნებისმეტყველების შესწავლის პროცესში საჭიროა მოსწავლეს:
გაუჩნდეს ინტერესი გარემომცველი სამყაროს კვლევის, სიახლეთა აღმოჩენისა და შეცნობის მიმართ;
. განუვითარდეს ბუნებისმეტყველებისათვის საჭირო ელემენტალური კვლევა-ძიებითი და მათი სხვადასხვა სიტუაციებში გამოყენების უნარ-ჩვევები;
. გააცნობიეროს სამყაროში მიმდინარე პროცესების ერთიანობა;
. ჩამოუყალიბდეს გარემომცველ სამყაროზე ზრუნვის უნარ-ჩვევები;
. გამოუმუშავდეს დამოუკიდებელი, კრიტიკული აზროვნების და კომუნიკაციის უნარი;
. განუვითარდეს თვითშეფასების და თვითკონტროლის უნარი, სხვათა აზრის დაფასების და გაზიარების უნარი, განსაზღვროს თავისი ადგილი საზოგადოებაში;
. მიეცეს ჯანსაღი და უსაფრთხო ცხოვრების წესის დაუფლების შესაძლებლობა;
. გაცნობიერებული ჰქონდეს მეცნიერების როლი და ადამიანთა თანამშრომლობის აუცილებლობა კაცობრიობის პროგრესისათვის.

ეს არის როგორც თანამედროვე მეთოდიკის, ისე ქართული კლასიკური დიდაქტიკის მოთხოვნაც (იხ. იაკობ გოგებაშვილის ”ბუნების კარი”, I გამოცემის წინასიტყვაობა). მაგრამ, ბუნებისმეტყველების შესწავლისას ამ მოთხოვნების რეალიზება შეუძლებელია სასწავლო ექსპერიმენტების ჩატარებისა და მიღებული შედეგების დამუშავების ცოდნის გარეშე. განსაკუთრებით ეს აუცილებელია საბუნებისმეტყველო საგნების, კერძოდ ფიზიკის სწავლებისას. ამისათვის კი საჭიროა მატერიალურ ტექნიკური ბაზა: კაბინეტები, ლაბარატორიები, საპრეპარატო, ასისტენტი (ლაბორანტი), უამრავი ხელსაწყო-იარაღი, თვალსაჩინოებები, კომპიუტერი და სხვა მრავალი. რაც, ცხადია უდიდეს ხარჯებთანაა დაკავშირებული. ჯერ კიდევ ზოგიერთ სკოლაში შემორჩენილია მოძველებული, ხმარებისათვის უკვე გამოუყენებელი ხელსაწყო-იარეღები. თითქმის 20 წელია საქართველოს სკოლების კაბინეტები სასწავლო ხელსაწყო-იარაღებითა და თვალსაჩინოებებით აღარ შევსებულა!

ამიტომ, ჩვენ მიზნად დავისახეთ: თანამედროვე მეთოდებით სკოლაში ფიზიკის შესწავლისათვის მარტივი და უსაფრთხო ექსპერიმენტების ჩასატარებელი ხელსაწყოების დამზადება/გამოყენება. მათი შექმნის პრინციპების, ექპერიმენტების ჩატარების მეთოდებისა და მიღებული შედეგების დამუშავების ხელმისაწვდომობა მოსწავლე/მასწავლებლისათვის.

მითუმეტეს, რომ საქართველოში არასდროს არსებობდა (არც ახლა არსებობს და ალბათ არც უახლოეს მომავალში იარსებებს) რაიმე საწარმო, რომელსაც უნდა დაემზადებინა სწავლებისათვის საჭირო ხელსაწყო-იარაღები. ასეთი რამ ყველა განვითარებულ ქვეყანაში არსებობს, და არა მარტო განვითარებულში. მაგალითად,

გერმანიაში: Cornelsen experimenta (D-13509, Berlin, Holzhauser Str. 76, Germany), რუსეთში: Открытое Акционерное Общество РНПО ”РОСУЧПРИБОР” (росийское научно-произведственное объединение, 111024, г. Москва, Кабельная ул., д.1).

4. პროექტის კონცეფციაში ჩვენ აღვნიშნეთ, რომ:
1. გავაცნოთ სხვადასხვა სკოლის მოსწავლეებსა და პედაგოგებს ჩვენი ფიზიკის მასწავლებლის დახმარებით პროექტზე მომუშავე გუნდის წევრების გამოცდილება ზოგიერთი თვითნაკეთი ხელსაწყოს დამზადების ტექნიკის შესახებ და მათი გამოყენებით მარტივი, უსაფრთხო სასწავლო ფიზიკური ექსპერიმენტის ჩატარებისა და მიღებული შედეგების დამუშავების მეთოდები.
2. გადავიღოთ ფიზიკური მოვლენების შესაბამისი სურათები, ვიდეორგოლები და
გამოვიყენოთ კომპიუტერი;
3. შევქმნათ ვებ გვერდი მისამართით: http://eqsperiment.skola.dlf.ge/

5.პროექტის განხორციელების მიზნით წინასწარ: გუნდის ყველა წევრი ფაკულტატიურ მეცადინეობებზე მასწავლებლის დახმარებითა და ქვემოთ მითითებული პროექტის რესურსების გამოყენებით გავეცანით და შევისწავლეთ:

. მეთოდური ლიტერატურა;
. სხვების გამოცდილება;
. მოვიძიეთ ინფორმაცია ინტერნეტიდან;
. დავამზადეთ თვითნაკეთი ფიზიკის მიკროლაბარატორია-ფმკლ №1. მისი
გამოყენებით ჩავატარეთ ცდები: მექანიკაში, ჰიდრო- და აეროსტატიკაში,
ელექტროსტატიკაში, ოპტიკაში და სხვ.
ქვემოთ აღვწერთ ამ ცდების ჩატარების ხერხებსა და მეთოდებს;
. დავამზადეთ წყალბადისა და ჟანგბადის მისაღებად - წყლის ელექტროლიზის
ხელსაწყო (გოფმანის აპარატი) და ამ აირების მისაღებად ჩავატარეთ ცდები;
. სადემონტრაციო ლაზერისა და დიფრაქციული მესერის გამოყენებით ჩავატარეთ
ცდები სინათლის დიფრაქციისა და ინტენფერენციის მოვლენებზე, განვსაზღვრეთ
ლაზერის სინათლის ტალღის სიგრძე;
. ჩატარებული სამუშაოებისა და ექსპერიმენტების შესახებ დავამუშავეთ
ინსტრუქციები, გადავიღეთ ფოტოსურათები და ვიდეო კლიპები, მიღებული
შედეგები განვათავსეთ ინტერნეტში ჩვენს მიერ შექმნილ ვებ გვერდებზე
http://analema.skola.dlf.ge/
და ჩვენი სკოლის ვებ-გვერდზე
http://komarovi199.ge/
აგრეთვე ვებ-გვერდზე http://ge.lemill.net/ და http://www.youtube.com/

6. ვფიქრობთ, რომ პროექტის შედეგები მნიშვნელოვანი იქნება: ძირითადად საბაზო სკოლის მოსწავლეებისა და მასწავლებლებისათვის. ჩვენი გამოცდილება მათ დიდ დახმარებას გაუწევს თვითნაკეთი ხელსწყოების დამზადებაში, ფიზიკაში მარტივი და უსაფრთხო ექსპერიმენტების ჩატარებაში, ინტერნეტის გამოყენებაში, ეროვნული სასწავლო გეგმით გათვალისწინებული საბუნებისმეტყველო საგნების, კერძოდ
ფიზიკის საკითხების შესწავლაში და სათანადო უნარ-ჩვევების გამომუშავებაში.

7. პროექტის დამუშავებისას გამოვიყენეთ მიღებული ცოდნა: ძირითადად საბუნებიმეტყველო (ფიზიკა, ქიმია, ბიოლოგია, ასტრონომია), მათემატიკის, ინფორმატიკის და უცხო ენების საგნებიდან; სხვადასხვა მეთოდური ლიტერატურიდან; ინტერნეტიდან მიღებულ ცოდნას და აგრეთვე საპატენტო ბიუროებიდან (საქპატენტი, რუსეთის ფედერაციის საპატენტო სამსახური) მიღებულ ინფორმაციას.

8. პროექტზე მუშაობისას ჩვენი რესურსები იყო:
ლიტერატურა
ნ. კიკვაძე, როგორ ჩავატაროთ საშინაო ცდები ფიზიკაში, მეორე გამოცემა, საქ. სსრ.
სახ. გამომცემლობა, თბილსი, 1953;
ვიქ. კვიმსაძე, გ. კობახიძე, შ. ჟღენტი, ფიზიკის ხელსაწყო-იარაღების გამოყენება
საშუალო სკოლაში, პრაქტიკული სახელმძღვანელო, პირველი და მეორე ნაწილი, საქ.
სსრ. სახ. გამომცემლობა, თბილსი, 1954;
ჯემალ კიკნაძე, მარტივი და უსაფრთხო ექსპერიმენტები, ფიზიკა, გამომცემლობა
”ინტელექტი”, თბილისი, 2004;
მეცნიერების ენციკლოპედია, კრისტენ როჯერსი, ლორა ჰოუელი, ალასტირს
სმიტი, ფილიპ კლარკი, კოლინ ჰენდერსონი, (თარგმანი), ბაკურ სულაკაურის
გამომცემლობა, 2004,
Preisverzeichnis, Physikalische Apparate und chemische gerate, Meizer & Merting,
Dresden, 1905.
Демонстрационный эксперимент по физике в средней школе, часть 1, М.,
,,Просвещение”, 1978.
С.Ф. Покровский, Наблюдай и исследуй сам, М., ,,Просвещение”, 1966.
В.А. Буров, А. Г. Дубов и др., Демонстрационные опиты по физике в VI-VII
классах средней школы, М., ,,Просвещение”, 1970.
Физика и Астрономия, учебник для 7 класса общеобраз. учреждений,
Под редакцией А.А. Пинского, В.Г. Разумовского, М., ,,Просвещение”, 2001.
Физика и Астрономия, учебник для 8 класса общеобраз. учреждений,
Под редакцией А.А. Пинского, В.Г. Разумовского, М., ,,Просвещение”, 2001.
Л. Галперштейн, Занимательная физика, Москва ,,Росмен”, 1998.
В.А. Буров и др., Фронтальные лабораторные заниатия по физике в средней
школе. Пособие для учителей. М., ,,Просвещение”, 1974.
Энциклопедия для детей, Аванта, физика, М. Аванта, 2002,
ჟურნალები: ფიზიკა და მათემატიკა სკოლაში;
Научно-методический журнал, физика в школе.
სკოლის ფიზიკის კაბინეტი

პატენტები

თანამედროვე ტექნოლოგიები და ხელსაწყოები
პროექტის განხორციელებისათვის დაგვჭირდა შემდეგი აპარატურა:
1. კომპიუტერი;
2. პრინტერი;
3. სკანერი;
4. ციფრული ფოტოაპარატი;
5. ვიდეო კამერა;
6. სადემონსტრაციო ლაზერი და დიფრაქციული მესერი (მითითებული იყო
საბუნებისმეტყველო კაბინეტის კომპლექტის ”ოპტიკის” ნაკრებში ვებ-გვერდზე
http://www.ganatleba.org/, რაც ჩვენთვის მიუწვდომელი აღმოჩნდა).

შევიძინეთ შემდეგი მასალები

1. პოლიპროპილენის მილიები (3-4 მმ და 8-10 მმ დიამეტრით; 15-20 მ სიგრძის);
2. სხვადასხვა პროფილიანი პლასტიკატები 15-20 მ სიგრძის;
3. პლასტმასის ბურთულები (8 მმ დიამეტრით) 40-50 ცალი;
4. ალუმინის ფოლგა 2-3 ცალი;
5. ეპოქსიდის წებო 2-3;
6. ანტიფრიზი 3-4 ლიტრი;
7. პინკ-პონკის ბურთი10-15 ცალი;
8. ერთჯერადი სამედიცინო შპრიცი (10-20-30 მლ მოცულობით) 10-15 ცალი;
9. პლასტმასის სახაზავი10-15 ცალი;
10. მტვერსასრუტი 1ცალი.
11. ვერცხლის მავთული (1,5-2 მმ დიამეტრი; 20-30 სმ სიგრძის)
გამოვიყენეთ ინტერნეტი
http://soft.dlf.ge// უფასოდ და თავისუფლად გავრცელებადი ალტერნატივები-დინამიური რესურსები მათ. საბუნ.
http://experiment.edu.ru/
http://www.rosuchpribor.ru/
http://www.corex.de/
http://www.walter-fendt.de/
http://www.schulphysik.de/
http://www.schulphysik.de/experi.html
http://www.fourier-sys.com/
http://www.physicscentral.com/resources/interactive.html/
http://serendip.brynmawr.edu/sci_edu/physites.html/
http://www.youtube.com/
http://public.web.cern.ch/public/Content/Chapters/Education/OnlineResources/%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20Experiments-en.html

შეხვედრები გვქონდა:
1. კახა კუდავასთან (პედაგოგიკის მეცნიერებათა კანდიდატი, გამომცემლობა ინტელექტის დირექტორი),
2. ბაკურ სულაკაურთან (ბაკურ სულაკაურის გამომცემლობა),
რომლებმაც გაგვაცნეს თუ რა ლიტერატურა გამოსცეს (ან გამოცემენ) სასკოლო ექსპერიმენტებთან დაკავშირებით. აღმოჩნდა, რომ ამ მხრივ ფაქტიურად არაფერი არ კეთდება, გარდა ნათარგმნი ”მეცნიერების ენციკლოპედიისა” და ”უსაფრთხო და მარტივი ექსპერიმენტების-ფიზიკაში” გამოცემისა (ორჯერ, 2004-2008 წლებში, ისიც ავტორის ხარჯით).

ქვემოდ წარმოვადგენთ ჩვენს მიერ დამზადებული ხელსაწყოების ანაწყობის აღწერასა და მისი გამიყენებით ექსპერიმენტების ჩატარების მეთოდიკას

ბუნებისმეტყველების მიკროლაბორატორია
(ფიზიკა, ბმმლ # 1 ფ)
კომპონენტების სია

# აღწერა სიგრძე (სმ) რაოდენობა

"სერელის ხელსაწყო", დაცულია პატენტით, GE U 2004 U 1154; RU # 58764 U1

1. პოლიპროპილენის, გამჭვირვალე, ელასტიკური მილი
საცობებით, შეფერილი სითხითა და ჰაერის ბუშტით,
Ø 10 მმ (გარე) 30_32 1
2. პოლიპროპილენის, გამჭვირვალე, ელასტიკური მილი,
ცარიელი, Ø 10 მმ (გარე) 32_34 1
3. პლასტიკატის სადგამი ღარითა და ქაღალდის ზოლის
დასამაგრებელი თაროთი 33_34 1
4. პოლიპროპილენის, გამჭვირვალე, ელასტიკური მილი,
Ø 4_6 მმ (გარე) 32_34 1
5. ერთჯერადი სამედიცინო შპრიცი 20 მლ 1
6. ერთჯერადი სამედიცინო შპრიცი 5 მლ 1
7. პლასტმასის ნასვრეტებიანი სფერო (პინგ-პონგის ბურთი)
შპრიცზე დასამაგრებლით 1
8. მაგიდის ჩოგბურთის ბურთი (პინგ-პონგის 1
9. კაუჩუკის რგოლი Ø 8 Ø 50 მმ 2
10. ლაზერული მაჩვენებელი 1
11. კლიპსი (დამჭ.) 40 მმ 1 12. კლიპსი (დამჭ.) 15 მმ 2
13. პლასტმასზე გადაკრული სტანიოლის ან ალუმინის
ფოლგის მილი Ø 6 მმ (შიგა) 29,5 1
14. ქაღალდზე გადაკრული სტანიოლის ან ალუმინის
ფოლგის მილი Ø 11-12 მმ (გარე) 29,5 1
15. პლასტმასის სამასშტაბო სახაზავი 30 1
16. პლასტმასის პატარა ბურთულები Ø 5-6 მმ 20-30
17. პატარა ძელაკები ზომით 10 x 12 x 20 მმ 2

სადემონსტრაციო ექსპერიმენტებისა და ლაბორატორიულ
სამუშაოების ჩამონათვალი

სადემონსტრაციო ექსპერიმენტები
1. ჰაერის არსებობისა და მისი თვისებების დამტკიცება
2. შეკუმშული ჰაერის გამოყენება
3. მწვეთარა
4. პასკალის კანონის შემოწმება
5. ჰიდრავლიკური წნეხის მოდელი და მისი მოქმედება
6. ჰიდრავლიკური მუხრუჭის მოდელი და მისი მოქმედება
7. ზიარჭურჭლის კანონის შემოწმება
8. შადრევნის მოქმედება
9. წყალმზომი მილის მოქმედება
10. ჰერონის შადრევნის მოქმედება
11. თარაზოს აგებულება და მოქმედება
12. სიფონის მოქმედება
13. ლივერის მოქმედება
14. რეაქტიული მოძრაობა
15. ბერნულის კანონის შემოწმება - ჰაერის ჭავლში წნევის შემცირება
16. შუქსატარის მოქმედება
17. ჰაერის გაფართოება გათბობისას
18. გალილეო გალილეის თერმომეტრის მოდელი და მისი მოქმედება
19. სითხის გაფართოება გათბობისას
20. ცივი (თბილი) წყლის ადუღება დაბალი წნევის პირობებში, სითბოს წყაროს გარეშე
21. დამუხტული სხეულების ურთიერთქმედება
22. მუდმივი და ცვლადი ტევადობის ცილინდრული კონდენსატორ

ლაბორატორიული სამუშაოები
1. პატარა სხეულების ზომების განსაზღვრა
2. თანაბარი მოძრაობის შესწავლა
3. ბერკეტის წონასწორობის პირობის გამორკვევა

სადემონსტრაციო ექსპერიმენტების აღწერა

1. ჰაერის არსებობისა და მისი თვისებების დამტკიცება

ხელსაწყოები და მასალები:

1. ეთჯერადი შპრიცი 20 მლ
2. შპრიცის ნემსი
3. ჭიქა
4. ცივი წყალი
5. მდუღარე წყალი

ექსპერიმენტის ჩატარება

ა) აიღე შპრიცი ნემსის გარეშე. ამოძრავე დგუში მის ცილინდრში იქით აქეთ.
ამოსწიე დგუში ბოლომდე. თითით მჭიდროდ დახურე ნემსის დასამაგრებელი ხვრელი და დააწექი დგუშს. შემდეგ ხელი გაუშვი დგუშს.
ბ) დაამაგრე შპრიცზე ნემსი და დგუში ამოსწიე ბოლომდე. ჭიქაში ჩაასხი წყალი. ნემსის წვერი ჩაუშვი წყალში (1-1,5 სმ-ზე) და ნელ-ნელა დააწექი დგუშს.
გ) დაამაგრე შპრიცზე ნემსი და დგუში დასწიე ბოლომდე. ნემსის წვერი ჩაუშვი ცივ წყალში (1-1,5 სმ-ზე) და დგუში ნელ-ნელა ამოსწიე.
დ) ახლა ნემსის წვერი ჩაუშვი მდუღარე წყალში და გაიმეორე წინა ცდა.

შედეგი

ა) თავიდან დგუში ცილინდრში იქით აქეთ თავისუფლად იმოძრავებს. ხვრელის დახურვის
შემდეგ კი დგუშის გადაადგილება გაგიჭერდება. დგუშზე ხელის გაშვების შემდეგ ის საწყის მდებარეობაში დაბრუნდება.
ბ) შპრიციდან ჰაერი გადავა წყალში და მისგან ჰაერის ბუშტები გამოიყოფა.
გ) ცივი წყალი აყვება დგუშს და დაგროვდება შპრიცის ცილინდრში. ასე შეყავს ექიმს წამალი სამედიცინო შპრიცში ინექციისათვის.
დ) მდუღარე წყალი დგუშს თითქმის არ წაყვება (პრაქტიკულად ცოტა შეიწოვება).

ახსნა

ა) დგუშის თავისუფალი გადაადგილებისას ჰაერი შპრიცის ხვრელიდან თავისუფლად გამოდის და შედის, ე.ი. არ იკუმშება.
რადგან ცილინდრი სავსეა ჰაერით და დახურულ ცილინდრში შეიკუმშება, მისი წნევა გაიზრდება, რაც დგუშის გადაადგილებას გაუწევს წინაღმდეგობას.
შემდეგ შეკუმშული ჰაერი გაფართოვდება და დგუშს საწყის მდებარეობაში დააბრუნებს.
ბ) რადგან ჰაერი წყალზე მსუბუქია, ამიტომ წყლიდან გამოიყოფა ჰაერის ბუშტები.
გ) ეს მოვლენა გამოწვეულია ატმოსფეროს არსებობით და მისი წნევის მოქმედებით.
დ) რადგან შპრიცში დაგროვდება მდუღარე წყლის ნაჯერი ორთქლი და მისი წნევა დაახლოებით ატმოსფეროს წნევის ტოლია. ეს წნევები კი ერთმანეთს გააწონასწორებს.

გამოყენება

ჰაერი აუცილებელია სიცოცხლისათვის. ფართოდ გამოიყენება ტექნიკასა და ყოფა-ცხოვრებაშიპნევმატურ იარაღებში, მუხრუჭებში (სატვირთო ავტომობილებსა და რკინიგზის ტრანსპორტში) და სხვ.

2. შეკუმშული ჰაერის გამოყენება

ხელსაწყოები და მასალები:

1. ეთჯერადი შპრიცი 20 მლ
2. ეთჯერადი შპრიცი 5 მლ
3. პოლიპროპილენის, გამჭვირვალე, ელასტიკრი მილი Ø 4-6 მმ

ექსპერიმენტის ჩატარება

დიდი შპრიციდან დგუში მაღლა ამოწიე, ხოლო პატარაში დაბლა ჩაწიე. პოლიპროპილენის მილით შპრიცები ერთმანეთთან შეაერთე. პატარა შპრიცი დაიკავე მარცხენა ხელში, ხოლო დიდი-მარჯვენაში ვერტიკალურად. სწრაფად დააწექი დიდი შპრიცის დგუშს ქვევით.

შედეგი

პატარა შპრიციდან დგუში ამოვარდება ისე, როგორც სასროლი იარაღიდან ტყვია (მაგ. შეკუმშულ ჰაერზე მომუშავე სათამაშო დამბაჩიდან, თოფიდან და სხვ.). დგუში შეიძლება ვერტიკლურად ავიდეს 50-60 სმ-ის სიმაღლეზე.

ახსნა

დიდი შპრიცის დგუშის სწრაფად დაბლა დაწევისას შეასრულებ მუშაობას, ჰაერი შეიკუმშება მისი წნევა და ენერგია გაიზრდება. შემდეგ შეკუმშული ჰაერი გაზრდილი ენერგიის ხარჯზე თვითონ შეასრულებს მუშაობას პატარა დგუშის გასროლაზე.

გამოყენება

შეკუმშული ჰაერი გამოიყენება ავტომობილების, თვითმფრინავების, ველოსიპედების, მოტოციკლეტების საბურავებში. სატვირთო ავტომობილებისა და რკინიგზის ტრანსპორტის მუხრუჭებში. სხვადასხვა ტრანსპორტის კარების გაღება და დახურვისათვის, პნევმატიკურ იარაღებში და სხვ.

3. მწვეთარა

ხელსაწყოები და მასალები

1. ეთჯერადი შპრიცი 20 მლ
2. შპრიცის ნემსი
3. წყლიანი ჭიქა

ექსპერიმენტის ჩატარება

შპრიცზე დაამაგრე ნემსი და დგუში დაბლა დაწიე. ჩაუშვი ნემსის წვერი წყალში და დგუში ნელ- ნელა მაღლა აწიე. შემდეგ შპრიცი დაიკავე ვერტიკალურად და დგუში შპრიციდან ამოაძვრე.

შედეგი

თავდაპირველად ატმოსფერული წნევის მოქმედებით წყალი შპრიცში შეიწოვება. როდესაც დგუში მოშორდება შპრიცს ნემსიდან დაიწყება წყლის წვეთების ჩამოვარდნა დროის ტოლი შუალედების შემდეგ და მიიღებ მწვეთარას.

ახსნა

შპრიციდან დგუშის ამოღების შემდეგ წყალზე ზემოდან იმოქმედებს ატმოსფერული წნევა და წყალი სიმძიმის ძალის მოქმედებით ნემსიდან წვეთების სახით გამოედინება.

გამოყენება

ხელსაწყო გამოიყენება სასკოლო ექსპერიმენტების ჩატარებისას, როდესაც საჭიროა დროის ტოლი შუალედების მიღება. მაგ. ურიკის მოძრაობის შესწავლისას.

4. პასკალის კანონის შემოწმება

ხელსაწყოები და მასალები

1. ეთჯერადი შპრიცი 20 მლ
2. პლასტმასის ნასვრეტებიანი სფერო (პინგ-პონგის ბურთი) შპრიცზე დასამაგრებლით
3. წყლიანი ჭიქა

ექსპერიმენტის ჩატარება

დაამაგრე პლასტმასის ნასვრეტებიანი სფერო შპრიცზე ისე, როგორც ამაგრებენ ნემსს და
დგუში დაწიე ქვევით. სფერო მოათავსე მთლიანად წყალში და ნელ-ნელა დგუშით შეიწოვე მასში წყალი. სფერო და შპრიცი მთლიანად უნდა აივსოს წყლით. დაიკავე ხელსაწყო ვერტიკალურად და დააწექი დგუშს.
ექსპერიმენტი შეიძლება ჩაატარო თამბაქოს კვამლითაც.

შედეგი

ყველა ნასვრეტიდან წყალი ან თამბაქოს კვამლი (აირი) ერთნაირი ჭავლით დაიწყებს გამოდინებას (წყლის შემთხვევაში იყავი ყურადღებით, რომ არაფერი დაასველო).

დასკვნა

დაკვირვების შედეგი ამტკიცებს პასკალის კანონს: სითხესა ან აირზე გარედან წარმოებული წნევა თანაბრად გადაეცემა სითხის ან აირის ყოველ წერტილს.
აღსანიშნავია, რომ ეს კანონი უწონობის მდგომარეობაშიც მართებულია.

გამოყენება

ამ კანონის საფუძველზე მოქმედებს ავტომობილის ჰიდრავლიკური მუხრუჭები, ჰიდრავლიკური
წნეხი, ჰიდრავლიკური დომკრატი, თვითმცლელი სატვირთო ავტომობილის ძარა და მრავალი სხვა ტექნიკური მოწყობილობა.

5.ჰიდრავლიკური წნეხის მოდელი და მისი მოქმედება

ხელსაწყოები და მასალები

1. ეთჯერადი შპრიცი 20 მლ
2. ეთჯერადი შპრიცი 5 მლ
3. პოლიპროპილენის, გამჭვირვალე, ელასტიკური მილი Ø 4-6 მმ
4. შეფერილი წყალი ჭიქაში

ექსპერიმენტის ჩატარება

შპრიცები პოლიპროპილენის მილით ერთმანეთთან შეაერთე. პატარა შპრიციდან დგუში ამოიღე და ჩაუშვი შეფერილ წყალში. დიდი დგუშით შეიწოვე წყალი შპრიცებში და მილში ისე, რომ დიდი შპრიცი ნახევრამდე შეივსოს, ხოლო პატარა შპრიცი და მილი მთლიანად. მოარგე დგუში პატარა შპრიცს. მიიღებ ჰიდრავლიკური წნეხის მოდელს. ხელსაწყო დაამაგრე შტატივზე ისე, როგორც ნაჩვენებია სურათზე. დიდ დგუშზე დადევი 1 კგ-იანი საწონი და დააწექი პატარა დგუშს. ცდა გაიმეორე 2 კგ-იან საწონზე.

შედეგი

პატარა დგუშსზე მცირე ძალის მოქმედებით დაიძლევა დიდი ძალა, ტვირთი (1კგ-ანი ან 2 კგ-იანი საწონი) მაღლა აიწევა.

ახსნა

სითხე (წყალი) პრაქტიკულად უკუმშვადია. პატარა დგუშიდან სითხეზე მოქმედი წნევა პასკალის კანონის თანახმად თანაბრად გადაეცემა სითხის ყველა წერტილს და მაშასადამე დიდ დგუშსაც. ამიტომ, რამდენჯერაც დიდი დგუშის ფართობი მეტია პატარა დგუშის ფართობზე იმდენჯერ მეტია დიდ დგუშსზე მოქმედი ძალა, ვიდრე პატარა დგუშსზე.

გამოყენება

ჰიდრავლიკური წნეხი გამოიყენება ქარხნებში, ამწეებში, დომკრატებში. ამ პრინციპზე მუშაობს ჰიდრავლიკური მუხრუჭები ავტომობილებში და სხვ.

6.ჰიდრავლიკური მუხრუჭის მოდელი და მისი მოექმედება

ხელსაწყოები და მასალები

1. ეთჯერადი შპრიცი 20 მლ
2. ეთჯერადი შპრიცი 5 მლ
3. პოლიპროპილენის, გამჭვირვალე, ელასტიკური მილი Ø 4-6 მმ
4. შეფერილი წყალი ჭიქაში

ექსპერიმენტის ჩატარება

შპრიცები პოლიპროპილენის მილით ერთმანეთთან შეაერთე. პატარა შპრიციდან დგუში ამოიღე და ჩაუშვი შეფერილ წყალში. დიდი დგუშით შეიწოვე წყალი შპრიცებში და მილში ისე, რომ დიდი შპრიცი ნახევრამდე შეივსოს, ხოლო პატარა შპრიცი და მილი მთლიანად. მოარგე დგუში პატარა შპრიცს. ხელსაწყო დაამაგრე ისე, როგორც ნაჩვენებია სურათზე, დიდი შპრიცის დგუშის სახელური უნდა ებჯინებოდეს შტატივზე დამაგრებულ ლითონის დრეკად სახაზავს. დააწექი პატარა დგუშს.

შედეგი

დიდი დგუში მიაწვება დრეკად სახაზავს და გადახრის მას.

ახსნა

დაკვირვების შედეგი აიხსნება ისე, როგორც წინა ექსპერიმენტში.

გამოყენება

ამ პრინციპზე მოქმედებს ყველა მსუბუქი ავტომობილის მუხრუჭები.

7. ზიარჭურჭელის კანონის შემოწმება

ხელსაწყოები და მასალები

1. პოლიპროპილენის, გამჭვირვალე, ელასტიკური მილი,
ცარიელი Ø 10 მმ (გარე)
2. პლასტიკატის სადგამი ღარითა და ქაღალდის ზოლის
დასამაგრებელი თაროთი
3. კაუჩუკის რგოლი Ø 8 Ø 50 მმ
4. ერთჯერადი სამედიცინო შპრიცი 20 მლ
5. კლიპსი (დამჭერი) 40 მმ
6. ჭიქა შეფერილი წყლით
7. პლასტმასის ნახევარ ლიტრიანი, ფსკერგადაჭრილი ორი ბოთლი სახურავებით,
რომლებიც შუაში უნდა იყოს გახვრეტილი Ø 9 მმ (დამატებით)

ექსპერიმენტის ჩატარება

პოლიპროპილენის, გამჭვირვალე, ელასტიკური მილი დაამაგრე პლასტიკატის სადგამის ღარში, მოხარე და კაუჩუკის რგოლით შეაკავე მოხრილ მდგომარეობაში ისე, როგორც ნაჩვენებია სურ-ზე. მილის ერთ შტოს მოუჭირე კლიპსი. შპრიცის გამოყენებით ჩაასხი შეფერილი სითხე მილის მეორეშტოში. მოხსენი კლიპსი.
მილი დახარე. მილის შტოები დააშორე ერთმანეთს.
ბოთლების სახურავებში გაუყარე ელასტიკური მილი და მოუჭირე მას კლიპსი. ბოთლები დააყენევერტიკალურად, როგორც ნაჩვენებია სურათზე. ერთ-ერთ ბოთლში ჩაასხი შეფერილისითხე. მოხ-სენი კლიპსი. ერთი ბოთლი დაამაგრე, ხოლო მეორე ამოძრავე მის მიმართ ზევით - ქვევით.
შეიძლება ცდა ჩაატარო სხვადასხვაგვარ სითხეებზეც.

შედეგი

კლიპსის მოხსნის შემდეგ სითხე მილის ორივე შტოში ერთ დონეზე დადგება. მილის დახრისას შტოების ერთმანეთთან მიახლოებისას ან დაშორებისას სითხე მაინც ერთ დონეზე დადგება.
ამ მოვლენას უფრო თვალსაჩინოდ დააკვირდები ბოთლების გამოყენებისას.

ახსნა და დასკვნა

უძრავ სითხეში (ე.ი. წონასწორობისას) წნევა ნებისმიერ დონეზე ზიარჭურჭლის ორივე მუხლში ერთნაირია, ამიტომ ერთნაირია ამ დონეების ზემოთ სითხის სვეტების სიმაღლეც.
ცდების შედეგებზე დაკვირვებები ამტკიცებს ზიარჭურჭელის კანონს: უძრავი ერთგვაროვანი სითხის თავისუფალი ზედაპირები ნებისმიერი ფორმის ზიარჭურჭელში ერთ დონეზეა
სხვადასხვაგვარი სითხის თავისუფალი ზედაპირები ზიარჭურჭელში წონასწორობისას ამ სითხე-ების დონეები არ იქნება ერთნაირი, რადგან სითხის წნევა ჭურჭლის ფსკერზე სითხის სვეტის სიმაღლისა და სიმკვრივის პირდაპირპროპორციულია. წნევათა ტოლობისას მეტი სიმკვრივის სითხის სვეტის სიმაღლე ნაკლები იქნება ნაკლები სიმკვრივის სითხის სვეტის სიმაღ-ლეზე.
აღსანიშნავია, რომ ეს კანონი უწონობის მდგომარეობაში არაა მართებული.
გამოყენება
სხვადასხვა საყოფაცხოვრებო ნივთებში: სარწყავი, ჩაიდანი, ყავადანი და სხვ.
ჰორიზონტული წრფის გასავლებ ხელსაწყოში - ნიველირი.
არტეზიულ ჭაში. რაბებში. წყალმზომ მილებში და სხვ.

8. შადრევნის მოქმედება

ხელსაწყოები და მასალები

1. პოლიპროპილენის, გამჭვირვალე, ელასტიკური მილი, ცარიელი Ø 10 მმ (გარე)
2. პლასტმასის 1,5 ლიტრიანი, ფსკერგადაჭრილი ბოთლი სახურავით, რომლიც
შუაში უნდა; იყოს გახვრეტილი Ø 9 მმ (დამატებით)
3. პიპეტის მინის მილი ან ავტოკალმის (პასტის) კორპუსის ვიწროხვრელიანი ნაწილი
4. წყლიანი ჭურჭელი (დამატებით)
5. შტატივი (დამატებით)
6. ცარიელი თასი ან ვედრო (დამატებით)

ექსპერიმენტის ჩატარება

პოლიპროპილენის, გამჭვირვალე, ელასტიკური მილი ერთი ბოლოთი გაუყარე პლასტმასის ფსკერწაჭრილი ბოთლის სახურავშის ხვრელში, ხოლო მეორე ბოლოზე წამოაცვი პიპეტის მინის მილი. ბოთლს მჭიდროდ მიახრახნე სახურავი და მოჭრილი ფსკერით ზევით ვერტილალურად დაამაგრე შტატივზე. მილი დაიკავე ბოთლის პარალელურად მარცხენა ხელით ისე, რომ პიპეტის მილის ხვრელი ბოთლის ფსკერზე უფრო მაღლა იყოს. ბოთლი აავსე წყლით. მილს ქვევით დაუდგი ცარიელი თასი ან ვედრო. მილი თანდათან დაბლა დასწიე, ხოლო შემდეგ ისევ მაღლა ასწიე. ექსპერიმენტი რამდენჯერმე გაიმეორე.

შედეგი

გაჩნდება პატარა შადრევანი. რაც უფრო დაბლა დასწევ მილს მით უფრო დიდი სიჩქარით გამოვა წყალი მილის ხვრელიდან, მაგრამ ბოთლში წყლის დონეზე მაღლა ვერ ავა. მილის მაღლა აწევისას, შადრევანი შეწყდება.

ახსნა

შადრევანის გაჩენა აიხსნება ზიარჭურჭლის კანონით.

გამოყენება

წყალსადენისა (ქალაქის წყალმომარაგება) და შადრევნების მოწყობილობაში.

9. წყალმზომი მილის მოქმედება

ხელსაწყოები და მასალები

1. პოლიპროპილენის, გამჭვირვალე, ელასტიკური მილი, ცარიელი Ø 10 მმ (გარე)
2. პლასტმასის 1,5 ლიტრიანი, ფსკერგადაჭრილი ბოთლი სახურავით, რომლიც
შუაში უნდა იყოს გახვრეტილი Ø 9 მმ (დამატებით)
3. წყლიანი ჭურჭელი (დამატებით) 5. შტატივი (დამატებით)

ექსპერიმენტის ჩატარება

პოლიპროპილენის, გამჭვირვალე, ელასტიკური მილი ერთი ბოლოთი გაუყარე პლასტ-მასის ფსკერწაჭრილი ბოთლის სახურავის ხვრელში. ბოთლს მჭიდროდ მიახრახნე სახურავი და მოჭრილი ფსკერით ზევით ვერტიკალურად დაამაგრე შტატივზე. მილი დაიკავე ბოთლის პარალელურად მარცხენა ხელით. ჩაასხი წყალი ბოთლში.

შედეგი

მილში და ბოთლში წყალი ერთ დონეზე დადგება.

გამოყენება

ორთქლის ქვაბისა და წყლის ავზების წყალსაზომ მილებში.

10. ჰერონის შადრევნის მოქმედება

ხელსაწყოები და მასალები

1. პოლიპროპილენის, გამჭვირვალე, ელასტიკური მილი, ცარიელი Ø 5-6 მმ (გარე)
2. პლასტმასის 1,5 ლიტრიანი ბოთლი სახურავით, რომელიც შუაში უნდა იყოს გახვ
რეტილი Ø 4-5 მმ (დამატებით)
3. პიპეტის მინის მილი ან ავტოკალმის (პასტის) კორპუსის ვიწროხვრელიანი ნაწილი
4. წყლიანი ჭურჭელი (დამატებით)

ექსპერიმენტის ჩატარება

პოლიპროპილენის, გამჭვირვალე, ელასტიკური მილის ერთი ბოლო გაუყარე პლასტმასის ბოთლისსახურავის ხვრელში, ხოლო მეორეზე პიპეტის მილი წამოაცვი. ჩაასხი წყალი ბოთლში ისე, რომ ბოლომდის ნუ აავსებ. სახურავი მჭიდროდ მოახრახნე ბოთლს. ბოთლში მოთავსებული მილის ნაწილი წყალში უნდა იყოს ჩაშვებული. ჩაჰბერე პირით ჰაერი ბოთლში (უკეთესია თუ საჭირხნ ტუმბოს გამოიყენებ) და მილი სწრაფად გაათავისუფლე.

შედეგი

მილიდან წყალი შადრევანივით ამოასხამს.

გამოყენება

საღებავების, სარეცხი სითხეებისა და სუნამოების გასაფრქვევ მოწყობილობებში.

11. თარაზოს აგებულება და მოქმედება
ხელსაწყოები და მასალები
1. პოლიპროპილენის, გამჭვირვალე, ელასტიკური მილი საცობებით, შეფერილი
სითხით, ჰაერის ბუშტითა და ბურთულით Ø 10 მმ (გარე)
2. პლასტიკატის სადგამი ღარითა და ქაღალდის ზოლის დასამაგრებელი თაროთი
ექსპერიმენტის ჩატარება
პოლიპროპილენის, გამჭვირვალე, ელასტიკური მილი დაამაგრე პლასტიკატის სადგამის ღარში ოდნავ მოხრილ მდგომარეობაში ისე, როგორც სურათზეა ნაჩვენები.
შედეგი
დასაწყისში ჰაერის ბუშტი იმოძრავებს და წონასწორობისას დაიკავებს მოხრილ მილში ყველაზე მაღალ მდებარეობას.
ახსნა
სითხე დენადობის თვისებისა და დედამიწის მიზიდულობის გამო მილში იმოძრავებს ქვევით, ხოლო ჰაერის ბუშტი მსუბუქია და ზევით.
გამოყენება
ზედაპირის ჰორიზონტალობის შესამოწმებლად, ძირითადად მშენებლობაში.

12. სიფონის მოქმედება
ხელსაწყოები და მასალები
1. პოლიპროპილენის, გამჭვირვალე, ელასტიკური მილი, ცარიელი Ø 5-6 მმ (გარე)
ან Ø 10 მმ (გარე)
2. წყლიანი ჭიქა (დამატებით)
3. ცარიელი ჭიქა (დამატებით)
ექსპერიმენტის ჩატარება
ჭიქები დადგი სხვადასხვა სიმაღლეზე (დონეზე) - წყლიანი მაღლა, ცარიელი დაბლა. ელასტი-კური მილის ერთი ბოლო ჩაუშვი წყლიან ჭიქაში, ხოლო მეორედან პირით გამოწოვე ჰაერი, დახუ-რე თითით და ჩაუშვი ცარიელ ჭიქაში. ქვედა ჭიქა ამოძრავე ზევით-ქვევით.
შედეგი
წყლიანი ჭიქიდან წყალი დაიწყებს გადმოდინებას ცარიელ ჭიქაში. როდესაც მილის ბოლოები ორივე ჭიქაში წყალში იქნება ჩაშვებული და ქვედა ჭიქას პირველზე უფრო მაღლა ასწევ, წყალი პირი-ქით დაიწყებს გადმოდინებას.
ახსნა
გავრცელებულია აზრი, რომ სიფონი მოქმედებს ატმოსფერული წნევის გამო (დასაწყისში, მეორე ბოლოდან ჰაერის გამოწოვის შემდეგ მარცხენა მუხლში სითხე ატმოსფერული წნევით იწევს მაღლასიმძიმის ძალის საწინააღმდეგოდ), მაგრამ სიფონი ხომ ვაკუუმშიც მუშაობს! სითხეს სიფონის მუხლში უბიძგებს თვით სითხის ატომებს შორის მოქმედი შინაგანი ძალები. როდესაც სიფონი იწყებს მოქმედებას, მის გამოსავალ მილში მეტი სითხეა, ვიდრე შესასვლელში და წარმოქმნილი წნევათა სხვაობის გამო სითხე იწევს მაღლა, გადაედინება მილის მოხრილ ნაწილში და გამოედი-ნება სიფონიდან. რაც უფრო მაღლა აიწევს სითხე სიფონის მუხლში, აქ მით ნაკლები ხთება წნევა სითხეში. თუ სიფონის მუხლს ავწევთ საკმაოდ მაღლა, მაშინ სითხეში წნევა შეიძლება იქამდე შემ-ცირდეს, რომ მასში ბუშტულები დაიწყებს (ჰაერის ან სხვა გაზის) გაჩენას. სწორედ;; ამით შემოისაზ-ღვრება სიფონის სიმაღლე, ვინაიდან ბუშტულები არღვევენ მოლეკულებს შორის კავშირს. ატმოს-ფერული წნევისას სიფონი უკეთესად მუშაობს, ვინაიდან ამ შემთხვევაში სიფონში სითხის წნევა იზრდება, ამ დროს აგრეთვე იზრდება სიმაღლეც, რომელზედაც იწყება ბუშტულების გაჩენა.
გამოყენება
ყოფა-ცხობრებაში გამოიყენება სითხის გადასატანად ერთი ჭურჭლიდან მეორეში. მაგალითად, ღვინის ჩამოსა;სხმელად ბოთლში.

13. ლივერის მოქმედება
ხელსაწყოები და მასალები
1. პოლიპროპილენის, გამჭვირვალე, ელასტიკური მილი, ცარიელი Ø 10 მმ (გარე)
2. ერთჯერადი შპრიცი 5 მლ-იანი (ან პიპეტის მინის მილი)
3. კაუჩუკის რგოლი
4. წყლიანი ქილა (დამატებით)
5. ცარიელი ჭიქ;;ა (დამატებით)
ექსპერიმენტის ჩატარება
ა) შპრიციდან ამოიღე დგუში. ელასტიკური მილის ერთ ბოლოზე დაახვიე კაუჩუკის რგოლის; 6-8 ხვია, მასზე მჭიდროდ წამოაცვი შპრიცი - მიიღებ ლივერის მოდელს და ჩაუშვი წყლიან ქილაში. ცოტა ხნის შემდეგ ელასტილური მილის ზედა ბოლო დახურე თითით და მილი ამოიღე წყლიდან. შემდეგ მილი გადაიტანე ცარიელ ჭიქაში და მოაშორე თითი მილის ზედა ბოლოს.
ბ) ან პიპეტის მინის მილი მჭიდროდ წამოაცვი ელასტიკური მილის ერთ ბოლოზე და ჩაატარე ანალოგიური ექსპერიმენტი.
შედეგი
თავდაპირველად ატმოსფერული წნევის მოქმედებით წყალი შევა შპრიცში და მილში ქილაში წყლის დონემდე. თავდახურული მილის ამოღებისას წყალი ამოყვება მილს, ხოლო ცარიელ ჭიქაშიგადატანილი მილის გახსნისას წყალი ჩაიღვრება ცარიელ ჭიქაში. ეს ხელსაწყო-შპრიცით, განსხვა-ვებით ჩვეულებრივი ლივერისაგან, ნებისმიერი სიღრმიდან გარკვეული მოცულობის სითხის ამო-ღების საშუალებას იძლევა.
გამოყენება
ლივერი გამოიყენება სითხის სინჯის ასაღებად, სითხეების დიფუზიაზე ცდის ჩასატარებლად, ზოგიერთი ქიმიური რეაქციების უსაფრთხოდ ჩასატარებლად და სხვ.

14. რეაქტიული მოძრაობა

ხელსაწყოები და მასალები
1. პოლიპროპილენის, გამჭვირვალე, ელასტიკური მილი, ცარიელი Ø 10 მმ (გარე)
2. 90 გრადუსით მოხრილი მინის ან პლასტმასის მილი, რომელიც შეიძლება დამზადდეს
საწერი პასტის კორპუსისაგან (დამატებით)
3. სახურავგახვრეტილი (Ø 9 მმ) პლასტმასის წყლიანი ბოთლი (დამატებით)
ექსპერიმენტის ჩატარება
90 გრადუსით მოხრილი მინის ან პლასტმასის მილი წამოაცვი ელასტიკურ მილზე და მისი მეორე ბოლოგაუყარე პლასტმასის ბოთლის სახურავში. სახურავი მოახრახნე წყლიან ბოთლს და დაიკავე თავდაყირა ვერტიკალურად, შემდეგ მოუჭირე ხელი.
შედეგი
პლასტმასის მილი გადაიხრება სითხის ჭავლის გამოდინების საწინააღმდეგოდ. რაც უფრო დიდი ძალით მოუჭერთ წყლიან ბოთლს, მით უფრო დიდი სიჩქარით გამოვა წყლის ჭავლი და მეტი კუთხით გადაიხრება ელასტიკური მილი. მაშასადამე, ადგილი ექნება რეაქტიულ მოძრაობას.
გამოყენება
თანამედროვე რეაქტიულ ძრავებში, სასროლ ავტომატურ იარაღებში და სხვ.

15. ჰაერის ჭავლში წნევის შემცირება, ბერნულის კანონის შემოწმება

ხელსაწყოები და მასალები
1. მაგიდის ჩოგბურთის ბურთი (პინგ-პონგის)
2. მინის ან პლასტმასის ძაბრი (ყელის შიგა Ø 10 მმ) (დამატებით)
3. პოლიპროპილენის, გამჭვირვალე, ელასტიკური მილი Ø 10 მმ
4. ფიზიკის კაბინეტისათვის დამზადებული ჰაერშემბერი ხელსაწყო ან მტვერსასრუტი (შემწოვი
და საჭირხნი ხვრელებით, მაგ. 2) (დამატებით)

ექსპერიმენტის ჩატარება
ა) ჰაერშემბერით ან მტვერსასრუტით ჰაერის ჭავლი მიმართე ვერტიკალურად ზევით და ჭავლში მოათავსე პინგ-პონგის ბურთი. თუ ცდას ატარებ ჰაერშემბერით, მაშინ ძრავის ჩართვამდე ბურთი დადევი ჰაერშემბერის ხვრელის მესერზე. შემდეგ ძაბვას ნულიდან თანდათანობით მოუმატე ნორმალურამდე.
ბ) ძაბრი დააკავშირე მილის ერთ ბოლოსთან (თუ დიამეტრები ისეა შერჩეული როგორც მითითე-ბულია, მაშინ მილი ძაბრის ყელში მჭიდროდ გაეყრება. სხვა შემთხვევაში დაგჭირდება მწებავი ლენტი_სკოჩი). ელასტიკური მილის მეორე ბოლო დააკავშირე მტვერსასრუტის მილთან, რომე-ლიც თავის მხრივ უნდა შეაერთო მტვერსასრუტის საჭირხნ ხვრელთან. მტვერსასრუტის მილი დაიკავე მარცხენა ხელში ისე, რომ ძაბრი თავდაყირა დადგეს. ჩართე მტვერსასრუტი ქსელში და მარჯვენა ხელით პინგ-პონგის ბურთი შეიტანე ძაბრში, ყელთან ახლოს და ხელი გაუშვი. ცოტა ხნის შემდეგ შეწყვიტე ჰაერის ჭავლი მილში, ამისათვის მტვერსასრუტი გამორთე ქსელიდან.
ეს ცდა შეიძლება მარტივად ჩაატარო კონუსური ყელის მქონე პლასტმასის ბოთლისაგან გამოჭრი-ლი ძაბრითაც. წინასწარ ბოთლის სახურავში უნდა გაუყარო პოლიპროპილენის მილი და ცდა ჩაატარო ისე, როგორც სურათზეა ნაჩვენები (მილში პირით ჩაბერო ჰაერი).
შედეგი
ა) ბურთი ილივლივებს ჰაერში.
ძაბვის თანდათან მომატებისას ჰაერის ნაკადის სიჩქარე აგრეთვე თანდათან მოიმატებს, ხოლო ბურთი თანდათან აიწევს ზევით და ილივლივებს ჰაერში.
ბ) მილში ჰაერის მძლავრი ნაკადის არსებობისას ძაბრში პინგ-პონგის ბურთი ხტუნვას დაიწყებს ისე, რომ ძირს არ ჩამოვარდება. ჰაერის ჭავლის შეწყვეტის შემდეგ კი ჩამოვარდება.
ახსნა
ა) ჭავლში ბურთის ასეთი მდგრადი მდებარეობა აიხსნება ჰაერის ნაკადში გვერდითი სტატიკური წნევი შემცირებით. ატმოსფერული წნევა აჭარბებს სტატიკურს. ბურთზე მოქმედი სიმძიმის ძალა წონასწორდება დინამიკური წნევის ძალით.
ბ) ცხადია ეს მოვლენა აიხსნება ჰაერის ჭავლში წნევის შემცირებით, ატმოსფერულ წნევასთან შედარებით, რაც დაადასტურებს ბერნულის კანონის ჭეშმარიტებას. ძაბრში ბურთის ხტუნვა აიხ-ნება მოვლენის პერიოდული განმეორებით. ბურთის შეხებით ძაბრის კედლებთან წყდება ჰაერის ნაკადი და ბურთი იწყებს ვარდნას. ამ დროს ჰაერის ჭავლი აღდგება, წნევა ძაბრსა და ბურთს შო-რის კვლავ შემცირდება და ის კვლავ შეიწოვება ზევით.

16. შუქსატარის მოქმედება

ხელსაწყოები და მასალები
1. პოლიპროპილენის, გამჭვირვალე, ელასტიკური მილი, ცარიელი Ø 10 მმ (გარე)
2. პლასტიკატის სადგამი ღარითა და ქაღალდის ზოლის დასამაგრებელი თაროთი
3. კაუჩუკის რგოლი Ø 8 - Ø 50 მმ
4. ლაზერული მაჩვენებელი - KEY CHAIN LAZER (დამატებით)
ექსპერიმენტის ჩატარება
დაამაგრე ელასტიკური მილი სადგამის ღარში და გაუკეთე კაუჩუკის რგოლი. ჩართე ლაზერული მაჩვენებელი და სინათლის სხივი მიმართე მილის ტორსზე ისე, როგორც ნაჩვენებია სურათზე. უკეთესი იქნება თუ ოთახი ნაწილობრივ მაინც იქნება დაბნელებული.
შეიძლება ნებისმიერი ფორმით მოხრილი მილი დაიკავო მარცხენა ხელში და მარჯვენა ხელით გაანა;თო ლაზერის სხივით, როგორც წინა ცდაში.
შედეგი
პოლიპროპილენის, გამჭვირვალე, ელასტიკური, მოხრილი მილი თითქმის მთლიანად იქნება განათებული ლაზერის სინათლით, ე.ი. სინათლე მიყვება მილს. ეს უფრო კარგად შეიმჩნევა დაბნელებულ ოთახში.
ახსნა
პოლიპროპილენის სინათლის გარდატეხის მაჩვენებელი მეტია, ვიდრე ჰაერის და ამიტომ მილში ადგილი აქვს სრული შინაგანი არეკვლის მოვლენას.
გამოყენება
სრული არეკვლა გამოიყენება ბოჭკოვან ოპტიკაში სინათლისა და გამოსახულების გადასაცემად გამჭვირვალე, მოქნილი ბოჭკოების კონების ე.წ. შუქსატარების მეშვეობით.
ბოჭკოების ჩალიჩები გამოიყენება მედიცინაში შინაგანი ორგანოების გამოსაკვლევად.
შუქსატარები, დამზადების ტექნოლოგიის განვითარებასთან ერთად სულ უფრო ფართოდ გამოი-ყენება სხივებით განხორციელებულ კავშირში, მათ შორის ინ;ტერნეტსა და სატელევიზიო კავშირშიც.

17. ჰაერის გაფართოება გათბობისას
ხელსაწყოები და მასალები
1. პოლიპროპილენის, გამჭვირვალე, ელასტიკური მილი, ცარიელი Ø 10 მმ (გარე)
2. მინის ბოთლი ხრახნიანი სახურავით (მაგ. ბორჯომის წყლის) (დამატებით)
3. პლასტმასის ნახვრეტიანი (Ø 9 მმ) სახურავი
4. წყლიანი ჭიქა
ექსპერიმენტის ჩატარება
პლასტმასის ნახვრეტიან სახურავში გაუყარე ელასტიკური მილი და მოახრახნე ცარიელ (ჰაერიან) მინის ბოთლს. მილის თავისუფალი ბოლო ჩაყავი წყლიან ჭიქაში და შემოახვიე ორივე ხელი.
შენიშვნა: ეს ექპერიმენტი შეიძლება ჩაატარო ერთჯერადი სამედიცინო შპრიცითაც. ამისათვის დგუში ამოსწიე ზევით, ე.ი. გაავსე ჰაერით. გაუკეთე ნემსი და მისი წვერი ჩაყავი წყალში, ხოლო ხელი მოხვიე შპრიცს.
შედეგი
ცოტა ხნის შემდეგ წყლიდან გამოიყოფა ჰაერის ბუშტები.
ახსნა
ბოთლზე შემოხვეული ხელები გაათბობს ბოთლსა და მასში მოთავსებულ ჰაერს. იგი უფრო მეტადფართოვდება, ვიდრე მინა და ამიტომ წყლიდან ბუშტების სახით გამოიყოფა.
გამოყენება
მზის სხივებით გამთბარი ჰაერი რომ ფართოვდება, მსუბუქი ხდება, მაღლა ადის ეს ბუნებრივად ხდება ატმოსფეროში, შესაბამისად იცვლება ამინდი და ჩნდება ქარი.
შენობების გათბობა (კონვექცია), ბუხრებისა და სხვადასხვა სახის ღუმელების მუშაობა დამყარე-ბულია ამ მოვლენაზე.

18. გალილეო გალილეის თერმომეტრის მოდელი და მისი მოქმედება
ხელსაწყოები და მასალები
1. პოლიპროპილენის, გამჭვირვალე, ელასტიკური მილი, ცარიელი Ø 5-6 მმ (გარე)
2. ნახევარ ლიტრიანი პლასტმასის ბოთლი (დამატებით)
3. პატარა კოლბა ან წამლის შუშა (დამატებით)
4. შეფერილი წყალი
ექსპერიმენტის ჩატარება
ელასტიკური მილის ერთი ბოლო მჭიდროდ გაუყარე ბოთლის სახურავში, ხოლო მეორე კოლბის ან წამლის შუშის სახურავში. ბოთლისა და მილის ნაწილი აავსე შეფერილი წყლით (რისთვისაც შეიძლება გამოიყენო შპრიცი). ბოთლის სახურავს დამატებით გაუკეთე პატარა ხვრელი Ø 1- 2 მმ. ბოთლი დადევი მაგიდაზე, მილი გაჭიმე ვერტიკალურად და კოლბას ჯერ მოხვიე ხელი, ხოლო შემდეგ გაუშვი.
შედეგი
მილში სითხე დაბლა დაიწევს. შემდეგ კვლავ დაუბრუნდება საწყის მდებარეობას.
ახსნა
კოლბაზე ხელის მოხვევით გათბება კოლბა და ჰაერი. უფრო მეტად გაფართოვდება ჰაერი, დააწვე-ბა სითხის ზედაპირს და დაწევს დაბლა, ამ დროს ბოთლიდან ჰაერი პატარა ხვრელიდან ატმოსფე-როში გამოვა. კოლბაზე ხელის გაშვების შემდეგ ჰაერი გაცივდება, შეიკუმშება და სითხე ისევ მაღ-ლა აიწევს, ამ დროს ატმოსფეროდან ჰაერი კვლავ შევა ბოთლში. მილში სითხის აწევა და დაწევა გამოწვეულია ჰაერის ტემპერატურის ცვლილებით.
გამოყენება
ადრე იყენებდნენ ტემპერატურის გასაზომად, მაგრამ მასზე გავლენას ახდენს არა მარტო ტემპერა-ტურის ცვლილება, არამედ ატმოსფერული წნევაც: როდესაც წნევა მცირდება, მილში სითხე დაბლაიწევს, ხოლო როდესაც იზრდება-მაღლა. ამიტომ ეს ძველი თერმომეტრი იმავდროულად ბარო-სკოპიცაა.

19. სითხის გაფართოება გათბობისას
ხელსაწყოები და მასალები
1. პოლიპროპილენის, გამჭვირვალე, ელასტიკური მილი, ცარიელი Ø 10 მმ (გარე)
2. მინის ბოთლი პლასტმასის ხრახნიანი სახურავით (მაგ. ბორჯომის წყლის)
(დამატებით)
3. შპრიცი
4. შეფერილი წყალი
5. ქვაბი წყლით (დამატებით)
6. ელექტრო- ან გაზქურა (დამატებით)
ექსპერიმენტის ჩატარება
ბოთლი მთლიანად (ყელამდე) აავსე შეფერილი წყლით. სახურავში გაუყარე მილი და მჭიდროდ მოახრახნე ბოთლს. შპრიცით მილში ჩაასხი ცოტა წყალი ისე, რომ ჰაერიც დარჩეს. დადევი ქვაბი სითბოს წყაროზე და გაათბე ბოთლი წყლის აბაზანაში. ამისათვის ბოთლი ჩადევი წყლიან ქვაბში და ქვეშ დაუფინე ნაჭერი.
შენიშვნა: ეს ექსპერიმენტი უფრო მარტივად შეიძლება ჩაატარო ცეცხლგამძლე კოლბის გამოყენე-ბით, სპირტნათურის ალზე გათბობით.
შედეგი
თავდაპირველად მილში წყალი დაბლა დაიწევს, ხოლო შემდეგ მაღლა აიწევს.
ახსნა
თავიდან წყალი დაბლა იმიტომ დაიწევს, რომ ჯერ თბება ბოთლი, ხოლო შემდეგ წყალი, ამიტომ მილში წყლის დონე აიწევს.
გამოყენება
სითხიან თერმომეტრებში. ამ მოვლენას ითვალისწინებენ სხვადასხვა ტექნიკურ დანადგარებში, მაგ. გათბობის სისტემებში.

20. ცივი (ან თბილი) წყლის ადუღება დაბალი წნევის პირობებში, სითბოს წყაროს გარეშე

ხელსაწყოები და მასალები
1. ერთჯერადი სამედიცინო შპრიცი 20 მლ
2. ჭიქა წყლით (უკეთესია თბილი, დაახლოებით 50-60 გრადუს C-იანი)
ექსპერიმენტის ჩატარება
შპრიცში დგუშით შეიწოვე წყალი, დაახლოებით შპრიცის მოცულობის 1/8 ნაწილი. შპრიცის ხვრელი თითით მჭიდროდ დახურე, დაიკავე ვერტიკალურად და დგუში სწრაფად ასწიე ზევით.
შედეგი
წყალი დაიწყებს დუღილს. სითხეში გაჩნდება ბუშტები და სითხე გაცივდება.
ახსნა
დგუშის ზევით სწრაფად აწევისას შპრიცში ჰაერის წნევა შემცირდება. სითხიდან ინტენსიურად გამოიყოფ;ა წყლი;ს ორთქლით სავსე ბუშტები, რომლებშიც წყლის ნაჯერი ორთქლის წნევა ტოლი გახდება შპრიცში გაიშვიათებული ჰაერის წნევის და წყალი დაიწყებს დუღილს დაბალი წნევის პირობებში. ცხადია, რადგან წყალი ინტენსიურად ორთქლდება გარედან მიწოდებული ენერგიის გარეშე, ამიტომ ის დაკარგავს თავის შინაგან ენერგიას და ამიტომ გაცივდება.
გამოყენება
ანალოგიური პროცესი მიმდინარეობს მაცივრებში, სადაც ამიაკი, ეთილენ-გლიკოლი ან რომელიმე სხვა სითხე სწრაფად ორთქლდება და ცივდება.
შენიშვნა: ადრე ფართოდ იყენებდნენ ფრეონს, მაგრამ აღმოჩნდა, რომ მისი ორთქლი მოხვდებოდა თუ არა ჰაერში არღვევდა ე.წ. ოზონის შრეს, რომელიც იცავს ყველა ცოცხალ ორგანიზმს მზიდან წამოსული ჭარბი ულტრაიისფერი სხივებისაგან.

21. დამუხტული სხეულების ურთიერთქმედება
ხელსაწყოები და მასალები
1. პოლიპროპილენის, გამჭვირვალე, ელასტიკური მილი, ცარიელი Ø 10 მმ (გარე)
2. ერთჯერადი სამედიცინო შპრიცი 20 მლ
3. პლასტმასის ნასვრეტებიანი სფერო (პინგ-პონგის ბურთი) შპრიცზე
დასამაგრებლით
4. პლასტიკატის სადგამი ღარითა და ქაღალდის ზოლის დასამაგრებელი თაროთი ან
პლასტმასის სამასშტაბო სახაზავი
5. კლიპსი (დამჭერი) 40 მმ
6. კლიპსი (დამჭერი) 15 მმ
7. ქაღალდზე გადაკრული სტანიოლის ან ალუმინის ფოლგის მილი Ø 11-12 მმ (შიგა)
8. პოლიპროპილენის, გამჭვირვალე, ელასტიკური მილი საცობებით, შეფერილი სითხითა და ჰაერის ბუშტით Ø 10 მმ (გარე)

ექსპერიმენტის ჩატარება
ა) შპრიციდან ამოიღე დგუში, კლიპსების დახმარებით დაამაგრე ვერტიკალურად და წამოაცვი მასზე პლასტმასის ნასვრეტებიანი სფერო (მიიღებ სადგამს მილისათვის). ამ სადგამის სფეროზე დადევი და გააწონასწორე ნაწილობრივ მოხრილ მდგომარეობაში, მშრალ: ხელზე, ქაღალდზე ან შალის ქსოვილზე ხახუნით დამუხტული ცარიელი პოლიპროპილენის გამჭვირვალე ელასტიკუ-რი მილი.შემდეგ აიღე პლასტმასის სახაზავი ან პლასტიკატის სადგამი ღარით,დამუხტე ანალოგი-ურად და მიუახლოვე პლასტმასის ცარიელ მილს.
ექსპერიმენტი გაიმეორე:
ბ) ქაღალდზე გადაკრული სტანიოლის ან ალუმინის ფოლგის მილით.
გ) პოლიპროპილენის სითხიანი მილით.
შედეგი
ა) შემთხვევაში დააკვირდები დამუხტული სხეულების განზიდვას, ხოლო ბ) და გ) შემთხვევებში - მიზიდვას.
ახსნა
ექსპერიმენტების შედეგები აიხნება მუხტებს შორის ურთიერთქმედების კანონის საფუძველზე.
გამოყენება
მუხტებს შორის ურთიერთქმედება ზოგჯერ სასარგებლოა და ზოგჯერ საზიანო, ამიტომ შესაბამი-სად ითვალისწინებენ და იყენებენ.

22. მუდმივი და ცვლადი ტევადობის ცილინდრული კონდენსატორი
ხელსაწყოები და მასალები
1. პოლიპროპილენის, გამჭვირვალე, ელასტიკური მილი, ცარიელი Ø 10 მმ (გარე)
2. პლასტმასზე გადაკრული სტანიოლის ან ალუმინის ფოლგის მილი Ø 6 მმ (გარე) 3. ქაღალდზე გადაკრული სტანიოლის ან ალუმინის ფოლგის მილი Ø 11-12 მმ (შიგა) 4. ელექტრომეტრი
5. ელექტროფორული მანქანა (ან მაღალი ძაბვის ინდუქტორი)
6. მავთულის გამტარი 2 ცალი
ექსპერიმენტის ჩატარება
პოლიპროპილენის, გამჭვირვალე, ელასტიკური მილში შიგნით გაუყარე პლასტმასზე გადაკრული სტანიოლის ან ალუმინის ფოლგის მილი, ხოლო გარედან წამოაცვი ქაღალდზე გადაკრული სტა-ნიოლის ან ალუმინის ფოლგის მილი და მიიღებ ცილინდრული ფორმის ცვლადი ტევადობის კონდენსატორს, რომელშიც გამტარი მილები წარმოადგენს შემონაფენებს, ხოლო პოლიპროპილე-ნის მილი დიელექტრიკს. რადგან გამტარი მილების ერთმანეთის მიმართ გადაადგილება თავი-სუფლად შეიძლება, ამიტომ იგი წარმოადგენს ცვლადი ტევადობის კონდენსატორს.
კონდენსატორის შიგა და გარე შემონაფენი გამტარებით შეაერთე ელექტრომეტრის ღეროსთან და კორპუსთან. ელექტროფორული მანქანით (ან მაღალი ძაბვის ინდუქტორით) დამუხტე კონდენსა-ტორი.
შედეგი
ელექტრომეტრის ისარი რაიმე კუთხით გადაიხრება და გიჩვენებს ძაბვას კონდენსატორის შემონა-ფენებს შორის. თუ შემონაფენებზე მუხტს არ შეცვლი და რაიმე დიელექტრიკის გამოყენებით კონდენსატორის შიგნითა მილს გარეთ გამოსწევ (ე.ი.შეამცირებ შემონაფენების გადაფარვის ფარ-თობს), ელექტრომეტრის ისარი უფრო მეტი კუთხით გადაიხრება. კვლავ შესწიე შიგა შემონაფენი მილის შიგნით, მაშინ ელექრომეტრის ისარი ოდნავ ჩამოეშვება, ე.ი. ძაბვა შემცირდება.
ახსნა
ელექტრომეტრის ისარის უფრო მეტი კუთხით გადახრა ნიშნავს შემონაფენებს შორის ძაბვის გაზრდას. რადგან ამ დროს შემონაფენებზე მუხტები თითქმის უცვლელია, ე.ი კონდენსატორის ტევადობა შემცირდება.
შიგა შემონაფენის მილის შიგნით შეწევისას კონდენსატორის შემონაფენების გადაფარვის ფართო-ბი გაიზრდება, ხოლო ძაბვა შემცირდება, მაშასადამე ტევადობა გაიზრდება.
ცხადია, თუ შემონაფენები დაფიქსირებულია (დამაგრებულია უძრავად), მაშინ კონდენსატორი მუდმივი ტევადობის იქნება.
გამოყენება
მუდმივი და ცვლადი ტევადობის კონდენსატორები ფართოდ გამოიყენება ელექტრო- და რადიო- ტექნიკაში, სტრობოსკოპებში და სხვ.

ლაბორატორიული სამუშაოების აღწერა

1. პატარა სხეულების (ბურთულის დიამეტრის) ზომების განსაზღვრა
სპეციალური ხელსაწყოების გარდა (შტანგენფაგალი და მიკრომეტრი), პატარა სხეულების ზომები შეიძლება გავზომოთ (მწკრივის მეთოდით) ჩვეულებრივი სახაზავით, მაგრამ იმ პირობით, რომ გვაქვს ერთნაირი სხეულების დიდი რაოდენობა.
ხელსაწყოები და მასალები
1 პლასტიკატის სადგამი ღარითა და ქაღალდის ზოლის დასამაგრებელი თაროთი
2 პლასტმასის პატარა ბურთულები Ø 5-6 მმ
3 სამასშტაბო სახაზავი
4 პატარა ძელაკები ზომით 10 x 12 x 20 მმ
მითითება მუშაობისათვის
დავუვშვათ, რომ შენ გინდა პატარა ბურთულის (მაგ. ბურთულასაკისარის ან რომელიმე პატარა სხეულის) დიამეტრის გაზომვა. 20-25 ასეთი ბურთულა ჩაალაგე ღარში ისე, რომ ისინი მჭიდროთ ეხებოდენ ერთმანეთს და მათ ორივე ბოლოში მიუდგი შემზღუდველი (სურ.).
სახაზავით გაზომე Lმანძილი და ეს რიცხვი გაყავი ბურთულების N რაოდენობაზე, იპოვე ერთი ბურთულის დიამეტრი: d = L/N.
რადგან N რიცხვი ზუსტია,ამიტომ ბურთულის d დიამეტრის Dd ცდომილება L მანძილის DL ცდომილებაზე N-ჯერ ნაკლები იქნება: Dd = DL/N.
ანალოგიურად შეიძლება მავთულის, საფანტის, ბარდის მარცვლის და სხ. დიამეტრის განსაზღვრა.
გაზომვისა და გამოთვლის შედეგები შეიტანე ცხრილში 1.

2. თანაბარი მოძრაობის შესწავლა
თანაბრად მოძრავი სხეულის სახით გამოვიყენებთ წყლიან მილში ჰაერის ბუშტს (სურ.). ჯერ საჭი-როა შემოწმდეს, როგორ მოძრაობს ჰაერის ბუშტი მილში (თანაბრად თუ არათანაბრად), ხოლო შემდეგ განვსაზღვროთ მისი მოძრაობის სიჩქარე მილის სხვადასხვა კუთხით დახრისას.
ხელსაწყოები და მასალები
1. პოლიპროპილენის, გამჭვირვალე, ელასტიკური მილი საცობებით, შეფერილი სით-
ხითა და ჰაერის ბუშტით Ø 10 მმ (გარე)
2. პლასტიკატის სადგამი ღარითა და ქაღალდის ზოლის დასამაგრებელი თაროთი
3. კლიპსი (დამჭერი) 15 მმ-ანი, 2 ცალი
4. სამასშტაბო სახაზავი
5. პატარა ძელაკები ზომით 10 x 12 x 20 მმ, 2 ცალი ან საშლელი.
6. ქაღალდის ზოლი 2 x 30 სმ
7. მეტრონომი (ერთი მთელ კლასზე)
დავალება 1
დაამტკიცე, რომ ჰაერის ბუშტი მოძრაობს თანაბრად

პოლიპროპილენის, გამჭვირვალე, ელასტიკრი მილი საცობებით, შეფერილი სითხითა და ჰაერის ბუშტით ჩადევი პლასტიკატის სადგამის ღარში. ქაღალდის ზოლი კლიპსებით დაამაგრეღარის თაროზე (სურ.). შემდეგ, ხელსაწყო მოათავსე ჰორიზონტალურად და დაიწყე ერთი ბოლოს ოდნავ აწევა. ბუშტი ამ დროს მილის მოპირდაპირე ბოლოში უნდა იყოს. სადგამის აწეული თავი დადევი ბრტყლად მოთავსებულ პატარა ძელაკზე ან საშლელზე. როდესაც სისტემა აღმოჩნდება დახრილად დაწყნარებულ მდგომარეობაში, ბუშტი დაიწყებს ნელა გადაადგილებას ზევით. ეს ცდა გაიმეორერამდენჯერმე.
ჩართე მეტრონომი და მ;ის ყოველ დარტყმაზე აღნიშნე ჰაერის ბუშტის მდებარეობა ქაღალდის ლენტზე ფანქრით ან პასტით.
მოხსენი ქაღალდის ლენტი და მის გასწვრივ გაატარეთ კოორდინატთა ღერძი (მაგალითად, OX ღერძი), აირჩიე ათვლის სათავე. განსაზღვრე თითოეული აღნიშვნის x კოორდინატი.
გაზომვის შედეგები შეიტანე ცხრილში 2.
გაატარე სიბრტყეზე x და t კოორდინატთა ღერძები და ააგე x (t ) დამოკიდებულების-ჰაერის ბუშტის მოძრაობის გრაფიკი. თვალყური ადევნე იმას, რომ ექსპერიმენტული წერტილები შეძლე-ბისდაგვარად ახლოს იყოს გრაფიკთან. შეამოწმე მოცემულ შემთხვევაში სრულდება თუ არა თანაბარი მოძრაობის განმარტება. გამოთვალე ჰაერის ბუშტის მოძრაობის სიჩქარე.
დავალება 2
შეადარე ჰაერის ბუშტის მოძრაობის სიჩქარეები ხელსაწყოს სხვადასხვა კუთხით დახრისას

ჩაატარე ექსპერიმენტი, ძელაკი დადევი არა ბრტყლად, არამედ გვერდითი წახნაგით. დაინახავთ, რომ ჰაერის ბუშტი ამ დროს გადაადგილდება უფრო ჩქარა. მეტრონომის დარტყმების შესაბამისად ქაღალდის ლენტზე აღნიშნე ჰაერის ბუშტის მდებარეობა. გაზომვის შედეგები შეიტანე ცხრილში 2.
იმავე კოორდინატთა ღერძებზე ააგე მოძრაობის გრაფიკი. შეადარე გრაფიკების დროთა ღერძთან დახრის კუთხეები პირველ და მეორე ექსპერიმენტში. გამოთვალე ჰაერის ბუშტის სიჩქარე. შეაფასე კოორდინატებისა და სიჩქარეების ცდომილებები.

3. ბერკეტის წონასწორობის პირობის გამორკვევა
ხელსაწყოები და მასალები
1. პლასტიკატის სადგამი ღარითა და ქაღალდის ზოლის დასამაგრებელი თაროთი
2. კლიპსი (დამჭერი) 15 მმ-ანი 4 ცალი
3. კლიპსი (დამჭერი) 40 მმ-ანი
4. სამასშტაბო სახაზავი
5. 100 გ-იანი ტვირთების ანაწყობი
6. ლაბორატორიული დინამომეტრი
7. შტატივი
მითითება მუშაობისათვის
პლასტიკატის სადგამი გამოიყენე როგორც ბერკეტი და დიდი კლიპსით დაკიდე შტატივზე. სად-გამის ღარის გამოშვერილ ნაწილზე დაამაგრე პატარა კლიპსები ისე, როგორც ნაჩვენებია სურათზე,რომ ბერკეტი იყოს წონასწორობაში. ბერკეტის ორივე მხარეს, ბრუნვის ღერძიდან სხვადასხვა მან-ძილზე დაკიდე ტვირთები და ბერკეტი მოიყვანე წონასწორობაში. სახაზავით გაზომე ძალების მხრები და შეამოწმე ბერკეტის წონასწორობის პირობა.
ტვირთებთან ერთად გამოიყენე ლაორატორიული დინამომეტრი, მოიყვანე ბერკეტი წონასწორო-ბაში და კვლავ შეამოწმე წონასწორობის პირობა.
შენიშვნა: ანაწყობი იძლევა საშუალებას, რომ ჩავატაროთ კიდევ რამდენიმე ლაბორატორიული სამუშაო: 1) თანაბარაჩქარებული მოძრაობის შესწავლა,
2) მოძრაობის ფარდბითობის შესწავლა.

დანართი

ქვემოთ ნაჩვენებია ზოგიერთი თვითნაკეთი ხელსაწყო და ექსპერიმენტის ფოტო

თვითნაკეთი ხელსაწყოების ანაწყობი

თანაბარი მოძრაობის შესასწავლი ხელსაწყო

თარაზოს მოდელიები

მოძრაობის ფარდობითობის შესასწავლი ხელსაწყოები

ელექტრული ურთიერთქმედება

პატარა სხეულების ზომების განსაზღვრა

კუთხით მიმართული მოძრაობის ფარდობითობის შესწავლა

ზიარჭუჭელის მოდელი 1

სრული შინაგანი არეკვლის მოვლენა
(შუქსატარის მოდელი)

გალილეო გალილეის თერმომეტრი ზიარჭურჭელის მოდელი 2

ჰიდრავლიკური წნეხის მოდელი ზიარჭურჭელის მოდელი 3

რეაქტიული ურიკა კარტეზიული მყვინთავი

წყლის საათი (კლეპსიდრა) ფრანკლინის ბორბალი

ჰიდრავლიკური ტუმბოს მოდელი წყალბადის მისაღები ხელსაწყო

ექსპერიმენტული (”ბუნებისმკვლევართა”) წრის წევრები

საბუნებისმეტყველო პროექტი

2008-11-02T00:41:00.079+04:00

ანალემა

თბილისში

მზის ანაბეჭდი ცაზე ერთწლიანი ფოტოგრაფირებისას

2007 წელს 199-ე საჯარო სკოლა-პანსიონისის (კომაროვი) მოსწავლეთა გუნდმა, ჩემი ხელმძღვანელობით მონაწილეობა მიიღო განათლების სამინისტროს მიერ ორგანიზებულ გუნდურ ინტეგრირებული პროექტების კონკურსში (განათლება მდგრადი განვითარებისათვის) პროექტით ანალემა -”მზის საათის ზოდიაქური წრე”. გუნდმა დაიმსახურა პირველი ადგილი და დაჯილდოვდა ფულადი პრემიით. მოსწავლეთა დაკვირვებების საფუძველზე მიღებული ანალემა დედამიწაზე შეგიძლიათ იხილოთ ვაჟა ფშაველას გამზირზე, მარშალ არჩილ გელოვანის სკვერში. 2008 წელს იგივე პროექტი პირველ ადგილზე გავიდა მოსწვლე-ახალგაზრდობის რესპუბლიკურ სასახლეში სასწავლო შემოქმედებით კონფერენციაში (ასტრონომიის განხრით) და საქართველოში ჩაღლარის სასწავლო დაწესებულებების მიერ ჩატარებულ ნორჩ მეცნიერთა და გამომგონებელთა IV რესპუბლიკურ ოლიმპიადაში (19 აპრილი, 2008, თბილისი, საქართველო), აგრეთვე მოიპოვა ოქროს მედალი ნორჩ მეცნიერთა და გამომგონებელთა II საერთაშორისო ოლიმპიადაში (15-17 მაისი, 2008, თბილისი, საქართველო). ამის შესახებ დაწვრილებით იხილეთ ვებ. გვერდი http://www.analema.skola.dlf.ge/ (2007 წელს ქართული ვებ გვერდების კონკურსში დაიმსახურა მეორე ადგილი და ფულადი პრემია).

რა არის ანალემა?

თქვენს შორის უმრავლესობა იკითხავს, ”რა არის ანალემა?”თუ თქვენ, სპეციალური შუქფილტრით, ფოტო ფირის ერთ კადრზე, კვირაში ერთხელ (დაახლოებით 8-10 დღეღამის ინტერვალით), დღის ერთსა და იმავე დროს, მთელი წლის განმავლობაში გადაიღებთ მზის სურათს, მაშინ თქვენ მიიღებთ ანალემის ფოტოგრაფიას (მზის ანაბეჭდს ცაზე, რომელიც უშუალოდ თვალით არ დაიმზირება. ე.ი. თვალისთვის მიუწვდომელია ისე, როგორც ბუნების უამრავი მოვლენა) ანუ მზის ნამდვილ გზას ცაზე ერთი წლის განმავლობაში, რომელიც წააგავს ციფრს რვიანს ან უსასულობის სიმბოლოს.მზის საათის მფლობელებმა კარგად იციან, რომ წელიწადის განმავლობაში მზე ცაზე ”რვიანს” შემოწერს. ამ წირს ანალემა (მზის საათის ზოდიაქური წრე) ეწოდება და მას მზის საათის ციფერბლატზე გამოსახავენ, რომ ცის სფეროზე მზის არათანაბარი მოძაობით გამოწვეული მზისმიერი დროის შესწორება (ე. წ. დროის განტოლება) გაითვალისწინონ. ძველ დროში ანალემას გლობუსებზეც გამოსახავდნენ, მაგრამ დროის განსაზღვრის თანამედროვე მეთოდები ამის საჭიროებას აღარ მოითხოვენ.სურათზე გამოსახული ფოტოგრაფია ჭეშმარიტად არის შენელებული გადაღების შედევრი, რომელიც მეცნიერული ფაქტის ბრწყინვალე ილუსტრაციაა, თუმცა მას უფრო ესთეტიკური ღირებულება აქვს, ვიდრე მეცნიერული. სურათის ავტორია ამერიკული სამეცნიერო-პოპულარული ჟურნლის “Sky and Telescope” რედაქტორის მოადგილე დენის დი კოიკო. მან, პირველმა მსოფლიოში, 1978/1979 წელს მასაჩუსეტსის შტატში, თავის სახლიდან გადაიღო ეს სურათი.იგი აღნიშნავდა: ”მე ვიცოდი, რომ ეს იქნებოდა უნიკალური ფოტო. ვიმედოვნებდი, რომ მიიქცევდა ასტრონომების ყურადღებას და მოხვდებოდა ასტრონომიის წიგნებში. მაგრამ მე არ შემეძლო მეფიქრა, რომ ის გამოქვეყნებული იქნებოდა ორ ათეულ, ძალიან ცნობილ ჟურნალში, მოხვდებოდა მრავალ წიგნში და ფირმა ”კოდაკის” სარეკლამო პროსპექტში. ათეულ სხვადასხვა ენაზე გამოცემულ წიგნებში დაბეჭდილ მის საერთო ტირაჟს თუ დავითვლით, იგი 10 მილიონს აჭარბებს ”. უფრო მეტიც, ამ ფოტოგრაფიამ 1983 წელს ამერიკის მეცნიერების განვითარების ხელის შემწყობი ასოციაციის მიერ გამართულ, მეცნიერული ფოტოგრაფიის პირველ კონკურსში, უმაღლესი ჯილდო დაიმსახურა.დედამიწის ორბიტა იდეალური წრეწირი რომ ყოფილიყო, ხოლო ეკვატორისა და ორბიტის სიბრტყეები ერთმანეთს რომ დამთხვეოდა, მაშინ დენის დი კოიკოს სურათზე მზის ერთადერთი გამოსახულბა გამოჩნდებოდა. მაგრამ მზის სისტემა არც თუ ისე მარტივია, როგორც ფიქრობდნენ არისტოტელე და მისი მიმდევრები. ანალემის ”რვიანის” ფორმა აიხსნება იმით, რომ დედამიწის ეკვატორის სიბრტყე (ცის ეკვატორის სიბრტყე) ორბიტის სიბრტყესთან (ეკლიპტიკის სიბრტყესთან) შეადგენს 23,440-იან კუთხეს. აგრეთვე, ”რვიანის” რგოლები ერთნაირი არ არის, რადგან დედამიწის ორბიტა წრეწირი კი არაა, არამედ ელიფსია. ორბიტის ექსცენტრიულობა (ექსცენტრისიტეტი) ძალიან მცირეა (0,01675), მაგრამ ამის გამო დედამიწა პერიგეიში (მზესთან ყველაზე ახლო წერტილი - ზამთარში) ცოტა უფრო ჩქარა მოძრაობს, ვიდრე აფელიუმში (მზიდან ყველაზე დაშორებული წერტილი - ზაფხულში).დედამიწის ეკვატორის სიბრტყის მისი ორბიტის სიბრტყესთან დახრის გამო მზე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში ჰორიზონტიდან უფრო მაღლა და მაღლა იწევს დეკემბრიდან ივნისამდე (სურათზე მზის გამოსახულების ”ქვედა” ტრაექტორია მარჯვენა ქვედა კუთხიდან მიდის მარცხენა ზედა კუთხეში), ხოლო ივნისიდან დეკემბრამდე ეშვება ქვევით. მარჯვნივ ყველაზე ქვედა წერტილი შეესაბამება ზამთრის მზებუდობას (ყველაზე მოკლე დღე - 21 ან 22 დეკემბერი), მაშინ მზე სამხრეთის ტროპიკის ზენიტშია. ხოლო მარცხნივ ყველაზე ზედა წერტილი - ზაფხულის მზებუდობას (ყველაზე გრძელი დღე - 21 ან 22 ივნისი), მაშინ მზე ჩრდილოეთის ტროპიკის ზენიტშია. მრუდები გადაიკვეთებიან ცის ეკვატორზე - გაზაფხულისა და შემოდგომის დღეღამტოლობის წერტილებში. ანალემის სურათზე 8-ანის ფორამაში მრუდების გადაკვეთა ხდება 13/14 აპრილსა და 30/31 აგვისტოს.სურათის გადაღებამ მოითხოვა გულმოდგინე მომზადება. პირველი ცდა უშედეგოდ დამთავრდა და დენის დი კოიკომ მას იუმორით ”ერთი წელიწადი ხანგრძლივობის საცდელი ექსპოზიცია უწოდა ”. მოცემული სურათის მისაღებად ექსპოზიცია ხორციელდებოდა დაახლოებით კვირაში ერთხელ (8 - 9 დღის შემდეგ, ამინდის მიხედვით) 4,0 სიმკვრივის ნეიტრალური შუქფილტრის გამოყენებით ზუსტად 13.30 საათზე UT-მსოფლიო დროის მიხედვით (8.30 საათზე ან 9.30 საათზე ადგილობრივი დროით). სამი ხაზი, რომელიც გადაღებულია 6,0 სიმკვრივის ნეიტრალური შუქფილტრით, აჩვენებს მზის ამოსვლის პროცესს: ორს მზებუდობის ახლოს და ერთს - 13/14 აპრილს (ან 30/31 აგვისტოს). ორ შემთხვევაში (ზაფხულის მზებუდობისას - 21/22 ივნისი და 8-იანის ფორმაში მრუდების გადაკვეთისას - 30/31 აგვისტო) გადაღებისას შერჩეული იყო ზაფხულის პერიოდი, რადგან ამ დროს ხის ფოთლები დაიცავდა ფოტოფირს ზედმეტი სინათლისაგან. ზამთრის მზებუდობის დროს ხეებს ფოთლები გაცვენილი ჰქონდა, ამიტომ სურათის მარჯვენა ქვედა კუთხეში გვეჩვენება, რომ მზე ხის ფოთლების წინ გადის. ადგილმდებარეობის წინა პლანი იმავე წელს იქნა გადაღებული, რისთვისაც ცის ჩამოსაბნელებლად პოლარიზაციური ფილტრი იქნა გამოყენებული.აღსანიშნავია, რომ ეს ფოტოგრაფია არ არის მონტაჟი. ყველა 48 ექსპოზიცია შესრულებული იყო ფოტოფირის ერთ კადრზე (44 მზის გამოსახულება, 3 მზის ამოსვლის პროცესი და 1 წინა პლანი). აღსანიშნავია, რომ ელექტრომომარეგების ავარიამ გამოიწვია ავტომატური დანადგარის შეცდომით ამუშავება და სურათზე მზის 45-ე გამოსახულებაც აღიბეჭდა. იგი რეტუშირებული იქნა და სურათზე აღარ ჩანს. 2000 წლამდე ანალემის წარმატებით გადაღებული სურათი იყო მხოლოდ ხუთი (დენის დი კოიკო, ჰ. ჯ. პ. არნოლდი, ფრანკ ზულო, ვასილი რუმიანცევი, ჯეკ ფიშბერნი. Dennis DiCicco, H. J. P. Arnold, Frank Zullo, Vasily Rumyantsev, Jack Fishburn). როგორი გასაოცარიც არ უნდა იყოს, იმ გამოსახულებებს შორის, რომელიც მზის ანალემის სახელწოდებითაა ცნობილი, 2002 წლამდე მსოფლიოში არსებობდა ამ მოვლენის სადღაც შვიდამდე წარმატებული ფოტოგრაფია. აქედან სამი გადაღებული იყო აშშ-ში, ერთი უკრაინაში, ერთი კანადაში, ერთი დანიაში და ერთიც კიდევ ინგლისში. შემდეგ, სხვა მოყვარულებმაც განახორციელეს ეს პროექტი. ჟურნალში (S&T, March 2000, p135) დენის დი კოიკო აღნიშნავდა ”ადამიანთა უმრავლესობა ამბობს, გიჟი უნდა იყო, რომ ერთ წელზე განაწილებული მზის გამოფენა წარმოადგინო. ალბათ დაეთანხმება ის, ვინც ეს განახორციელა, ”.

ანალემათა გალერეა

ანალემა ცაში, პირველი ფოტოგრაფია, დენის დი კოიკო, მასაჩუსეტსის შტატში, აშშ, 1978/1979

დენის დი კოიკო
http://stellafane.org/observing/astrophotos/dicicco/ap-dicicco.html
http://www.skyandtelescope.com/about/generalinfo/3305176.html?page=1&c=y

HJP არნოლდი, ინგლისი
http://hantsastro.org.uk/gallery/showphoto.php?pic=sun/analemma.jpg&cat=sun
http://www.sol-invictus.org.uk/

ფრანკ ზულო, ფინიკსი, არიზონა, აშშ
http://www.zullophoto.com/

ვასილი რუმიანცევი, უკრაინა, 1998/1999
Analemma over Ukraine

ჯეკ ფიშბერნი, გამოქვეყნდა ჟურნალში S&T მარტში 2000
დანია, 2000/2001
BHM (Bjarne Høj Madsen) Bjarnes Kite

სტივ ირვინი, კეპელ ჰენგე, კანადა, 2001
http://www.steveirvine.com/analemma.html

ენტონი ეიომაიტისი, Tholos, ძველი დელფი, ათენი, საბერძნეთი, 2002
http://perseus.gr/

ენტონი ეიომაიტისი, ზევსის ტაძარი ათენი, საბერძნეთი, 2003
http://perseus.gr/

ტომ მატესონი, აშშ, 2005/2006
http://www.astronet.ru:8105/db/msg/1224931

ანალემის ფოტოგრაფირება თბილისში

მოსწავლეებთან ერთად პროქტზე მუშაობისას დაუკავშირდით ქართველ მეცნიერებს, ასტრონომებს და მოვიძიეთ იყო თუ არა ანალემა გადაღებული საქართველოში. აღმოვაჩინეთ, რომ არ იყო. ამიტომ გამიჩნდა ანალემის ფოტოგრაფირების სურვილი. თვლიან, რომ წარმოსახვისათვის ანალემა არის ერთ-ერთი რთული ასტრონომიული მოვლენა. მოვიძიე ინტერნეტში სათანადო მასალა და აღმოვაჩინე, რომ ანალემის ფოტოგრაფირება არც თუ ისე ძნელია. ყოველივე ის, რაც ამისათვისაა საჭირო, ეს არის: სურვილი, მოთმინება და პატარა გამომგონებლობითი უნარი. აგრეთვე აუცილებელია ფოტოაპარატი და მისი დასამაგრებლის დამზადება, ფირის, დიფრაგმის, შუქფილტრის, ექპოზიციისა და ადგილმდებარეობის შერჩევა. ჩემი მწირი შესაძლებლობების გამო პროექტის განხორციელებისათვის საკმაოდ ვიწვალე! ანალემის სრულყოფილად გადაღებისათვის საჭირო იყო ისეთი ფოტოაპარატი, როგორიცაა Max Panorama (მაგ. Kodak’s FunSaver Panorama), Canon A-1, ან რომელიმე მისი მსგავსი. მაგრამ ასეთი ფოტოაპარატი არ მქონდა.მე გამოვიყენე ფოტოაპარატი ЗЕНИТ-Е, ობიექტივით ИНДУСТАР-50-2, 3,5/50 (ცხადია ეს არაა Max Panorama, ამიტომ ანალემის მთლიანი გამოსახულება ვერ მივიღე, მგრამ შედეგით მაინც კმაყოფილი ვარ). პროექტის განხორციელებისათვის ერთ-ერთი მთავარი იყო გადაღებისათვის ადგილმდებარეობის შერჩევა და ფოტოაპარატის დასამაგრებლის დამზდება. ამ მიზნით მე შევარჩიე ჩემი ბინის აივანი (თბილისი, რჩეულიშვილის მე-3 კორპუსი, მეხუთე სართული), საიდანაც კარგად მოჩანს დედამიწის ჰორიზონტის აღმოსავლეთისა და სამხრეთის მხარეები (აღმოსავლეთით კარგდ ჩანს თბილისის ძველი სახელწოდების არსენალის მთა, რომლის ფონზეც ფიროსმანს დახატული აქვს სურათი ”არსენალის მთა ღამით”. ამიტომ წინასწარ ვივარაუდე, რომ თბილისში ანალემას მივიღებდი არსენალის მთის ფონზე. ძალიან გამეხარდა, რომ ჩემი ვარაუდი გამართლდა!). აივნის მოაჯირზე მოვაწყვე ფოტოაპარატის დასამაგრებელი, რომელზედაც ეპოქსიდის წებოთი უძრავად დავამაგრე ფოტოაპარატი (მთელი წლის განმავლობაში აპარატი უნდა იყოს უძრავი), რომელსაც გარეგანი ზემოქმედებისაგან დასაცავად მოუწყვე მუყაოს გარსაცმი (იხ. სურ. 1 და 2).

ცნობილია, რომ თბილისის გეოგრაფიული განედია ჩრდილოეთის 42 გრადუსი. წინასწარ შევარჩიე მზეზე დაკვირვებისათვის სასკოლო ტელესკოპის შუქფილტრი, რომლის ნომერი არ ვიცი და ფოტოფირი Kodak ULTRA GOLD 400. მრავალი საცდელი ფოტოგრაფირების შედეგად დავადგინე, რომ საჭირო იყო დიაფრაგმის დაყენება 5,6-ისა და 8-ის შუაში, ხოლო ექსპოზიცია 1/500 წამი (აღმოჩნდა, რომ შემოდგომისა და ზამთრის თვეებში ექსპოზიცია უნდა იყოს 1/250 წამი, რადგან განათებულობა ნაკლებია). ვაწარმოვე რამდენიმე საცდელი ფოტოგრაფირება 2007 წლის ივნისის თვეში, რითაც განვსაზღვრე ფირზე მზის გამოსახულების მდებარეობა მაქსიმალურად მარცხენა ზედა კუთხეში, რადგან მზე ჰორიზონტიდან ყველაზე მაღლაა 22 ივნისს. საჭირო აღმოჩნდა გადაღების დროის შერჩევა 7 საათი და 30 წუთი (ეს დრო მაწყობდა, რადგან მუშაობის გამო სხვა დროს გადაღებას ვერ შევძლებდი. თუმცა ვიცოდი, რომ სრულად ანალემას მაინც ვერ მივიღებდი, რადგან ზამთრის თვეებში მზე გვიან ამიდის და ჩემი აივნიდან ამ თვეებში მზეს საცხოვრებელი კორპუსი ფარავდა). ამის შემდეგ გავარკვიე ფოტოაპარატის დამაგრების დახრის კუთხე.რადგან მთელი წლის განმავლობაში გადაღება უნდა მეწარმოებინა ფირის ერთსა და იმავე კადრზე, საჭირო იყო აპარატის მომართვისას ფოტოფირი უძრავი ყოფილიყო. ასეთი მოწყობილობა ფოტოაპარატ ЗЕНИТ-E-ს არ აქვს. ამიტმ საკმაოდ ბევრი ვიწვალე და ასე მოვიფიქრე: ფირის ბოლო არ მოვათავსე წამყვან მექანიზმში, არამედ გადავკეცე და ნაწილობრივ შევუშვი იმავე კოჭაში საიდანაც ფირი გამოდიოდა ისე, რომ კადრი, რომელზედაც გადაღებები უნდა მეწარმოებინა აპარატის ფანჯარაში კარგად მოთავსებულიყო! ასე დავაფიქსირე ფოტოფირი კორპუსის მიმართ უძრავად მზის გადასაღებად, ანუ ცაზე მზის ანაბეჭდების მისაღებად აპარატის მართვისას.

ფოტოგრაფირების დღეები

7 საათსი და 30 წუთი, ადგილობრივი დროით 2007/2008

1. 16 ივნისი 2007
2. 22 ივნისი, ზაფხულის მზებუდობა 2007
3. 6 ივლისი 2007
4. 19 ივლისი 2007
5. 26 ივლისი 2007
6. 6 აგვისტო 2007
7. 15 აგვისტო 2007
8. 24 აგვისტო 2007
9. 1 სექტემბერი 2007 ანალემის მრუდის გადაკვეთასთან ახლოს
10. 7 სექტემბერი 2007
11. 15 სექტემბერი 2007
12. 23 სექტემბერი, ბუნიობა-შემოდგომის დღეღამტოლობა 2007
13. 28 სექტემბერი 2007
14. 2 ოქტომერი 2007
15. 10 ოქტომბერი 2007
xxx ნოემბერი 2007
xxx დეკემბერი 2007
xxx იანვარი 2008
xxx თებერვალი 2008
16. 9 მარტი 2008
17. 18 მარტი 2008
18. 27 მარტი 2008
19. 11 აპრილი 2008
20. 16 აპრილი 2008
21. 21 აპრილი 2008
22. 1 მაისი 2008
23. 7 მაისი 2008
24. 14 მაისი 2008
25. 21 მაისი 2008
26. 29 მაისი 2008
27. 6 ივნისი 2008
28. 14 ივნისი 2008
ანალემის მრუდის ფორამაში გადაკვეთა ხდება 13/14 აპრილსა და 30/31 აგვისტოს.

პირველად საქართველოში!

მზის ანალემის პირველი ფოტოგრაფია არსენალის მთისა და ცის ფონზე თბილისში,
ავტ. ჯემალ კიკნაძე, 2007/2008
სურათზე თეთრი მონაკვეთი გამოსახავს მზის ამოსვლის პროცესს 23 სექტემბერს, 7 საათისა და 30 წუთის შემდეგ. მრუდის გადაკვეთა მოხდა 1 სექტემბერს.

ფიროსმანი, არსენალის მთა ღამით

ალბათ მხატვარი გარემოს აკვირდებოდა დაახლოებით იმ ადგილიდან (ზემო ვერა ანუ ვარდის უბანი), საიდანაც ანალემაა გადაღებული

პროექტის რესურსები

1. პოპულარული ვებ გვერდები:
http://www.acienciasgalilei.com/astrofisica/ssolar/5ssolar.htm
http://www.analemma.com/
http://www.astrosurf.com/luxorion/analemma2.htm/
http://perseus.gr/
http://www.zullophoto.com/
http://www.hprcc.unl.edu/nebraska/metr351analemma.html/
http://home.worldonline.dk/bhm/analemma.htm/
http://www.analemma.de/english/index.html/
http://www.guidescope.net/solarsys/analemma_
http://www.steveirvine.com/analemma.html/
http://solarcenter.stanford.edu/art/analemma.html/
http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap020709.html/
http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/index.html%20*/
http://science.enotes.com/earthscience/analemma/print/
http://paginas.terra.com.br/lazer/zeca/sci/analemma.html/
http://heritage.stsci.edu/http://www.jgiesen.de/analemma/
http://www.sundials.co.uk/
* cia_Central Intelligence Agency_ცენტრალური სადაზვერვო სამსახური (აშშ)

2. მსოფლიოში ერთ-ერთი პოპულარული ჟურნალი ასტრონომიაში Sky & Telescope
SkyandTelescope.com - Homepage Observing - S&T Observes Comet McNaught

2008-10-16T09:22:00.014+04:00

Самые большие в мире кристаллы
Эти кристаллы, естественного происхождения, находятся в двух пещерах, недалеко от мексиканского города Чихуахуа (Chichuahua). Состоят они из селенита, прозрачной разновидности кристаллического гипса. Самые большие из них имеют колончатую структуру с диаметром ~1.2 метра и достигают длины 10-15 метров. Читать дальше »

2008-10-16T09:15:00.023+04:00

Астрономическая картинка дня

У NASA есть сайт Astronomy Picture of the Day
На протяжении почти 18 лет, начиная с 16 июня 1995 года и по сегодняшний день, там публикуется по одной картинке в день. Иногда публикуемая картинка (фотография, рисунок, анимация)отражает текущее астрономическое событие или новость, в большинстве же случаев изображения просто познавательны и красивы.
Сайт англоязычный, но, к нашей радости, на Астронет есть страничка с переводом, к тому же более удобно построенная - имеются не только названия фотографий, но и миниатюры с описанием.
К верхней фотографии: Когда Луна была молодая. 13.05.2005. Автор: Stefan Seip, перевод: Н. А. Липунова.На этом снимке, полученном 9 мая, узкому серпу Луны исполнилось 34 часа 18 минут. Лунный возраст, рассчитанный на протяжении лунации, т.е. полного цикла смены фаз - от новолуния к полнолунию, и вновь к новолунию - никогда не превышает 29,5 дней. Молодая Луна способна произвести сильное впечатление даже на случайного наблюдателя. Поскольку узкий лунный серп довольно слабый, он лучше всего виден низко на западе, на небе, потемневшем после захода Солнца. Астроному Штефану Зайпу повезло: наблюдая молодую Луну в прошлый понедельник, он увидел на фоне лунного серпа летящий самолет. Красный инверсионный след от самолета, пролетевшего на большой высоте, отражает свет Солнца, заходящего за горизонт. Читать дальше

ფარადეის უმარტივესი ელექტროძრავა

2008-09-15T19:32:00.020+04:00

ამ ელექტროძრავის სწორი სახელწოდებაა: ფარადეის უნიპოლარული (ერთპოლუსიანი) ძრავა.
მისი მთავარი ნაწილია ცილინდრული დენგამტარი (ან დაფარული დენგამტარი ფენით) მაგნიტი (აქ ნაჩვენებ ვიდეოფრაგმენტებში გამოყენებულია ( неодимовые магниты-ნიობიმური მაგნიტი).
მოსწავლეებს თავისუფლად შეუძლიათ ახსნან მისი მუშაობა: თავისუფალ მუხტებზე, რომლებიც მაგნიტის ღერძის რადიალურად მოძრაობენ მისი ფერსოსაკენ ან პირიქით, მაგნიტის მაგნიტურ ველში მოქმედებს ლორენცის ძალა, რომლის მიმართულება განისაზვრება მარჯვენა ხელის წესით. სწორედ ეს ძალა ქმნის მაბრუნებელ მომენტს.
უფრო საინტერესოა ფარადეის უნიპოლარული ინდუქტორის განხილვა.
ლენცმა ჩამოაყალიბა ელექტრული მანქანების შექცევადობის პრინციპი: პრინციპული მოწყობილობა ელექტრული ენერგიის გარდამქმნელის მექანიკურად (ელექტროძრავა) და მექანიური ენერგიის ელექტრულად (გენერატორი) ერთნაირია. ელექროძრავამ შეიძლება ითამაშოს გენერატორის როლი და პირიქით, ელექტროდინამიკური თავაკი შეიძლება გამოვიყენოთ მიკროფონად და პირიქით. თუ მაგნიტს დავაბრუნებთ თავისი ღერძის გარშემო, მასთან ერთად მოძრავ თავისუფალ მუხტებზე იმოქმედებს ლორენცის ძალა, მოხდება მუხტების განცალკევება და მაგნიტის ღერძსა და ფერსოს შორის აღიძვრება პოტენციალთა სხვაობა, ე. ი. ინდუციის ემძ. უნიპოლარული ინდუქციის მოვლენა 1831 წელს აღმოაჩინა მაიკლ ფარადეიმ. ასეთ სისტემას უწებენ ფარადეის უნიპოლარულ ინდუქტორს (გენერატორს, დინამოს), თვითონ ფარადეი მიუთითებდა არაგოს შრომებზე, რომლებიც 1825 წელს გამოქვეყნებული იყო ჟურნალში «Philosophical Transaction». თუ მბრუნავი მაგნიტის ღერძსა და ფერსოს მიუერთებთ სრიალა კონტაქტებს, მაშინ წრედში გაივლის დენი, რომელიც გალვანომეტრის საშუალებით შეიძლება აღმოვაჩინოთ. მნიშვნელოვანია აღვნიშნოთ, რომ ამ შემთხვევაში ინდუქციის ემძ-ის აღძვრა განპირობებულია არა მაგნიტის ბრუნვით, არამედ ლორენცის ძალის მოქმედებით. მაგნიტი შეიძლება დავტოვოთ უძრავად და ვამოძრაოთ გამტარი დისკი. აღიძვრება პოტენციალთა სხვაობა დისკის ცენტრსა და მის კიდეს (ფერსო) შორის. თუ ამ წერტილბს გამტარით შევაერთებთ, მაშინ მასში გაივლის დენი.
საიტერესოა აღინიშნოს: მნიშვნელობა აქვს იმას, რომ დისკს დავაბრუნებთ უძრავი მაგნიტის მიმართ, თუ მაგნიტს დავარუნებთ უძრავი დისკის მიმართ. მეორე შემთხვევაში ემძ არ აღიძვრება, თუმცა მოძრაობა ფარდობითია და თითქოს განსხვავება არ უნდა იყოს. მაგრამ მეორე შემთხვევაში არ არის თავისუფალი მუხტების მოძრაბა მაგნიტურ ველში (დისკი უძრავია მიგნიტის მაგნიტური ველის მიმართ), და არ არის მაგნიტური ნაკადის ცვლილება დისკის შიგნით აზრობრივად გამოყოფილ ნებისმიერ კონტურში (ცენტრულსიმეტრიული მაგნიტის თავისი ღერძი გარშემო ბრუვისას, ველი არ იცვლება, В ვექტორი უცვლელი რჩება ყოველ წერტილში).
ახლა გავიხსენოთ, რომ ჩვენი პლანეტა დედამიწა წარმოადგენს მბრუნავ მაგნიტს, მაშასადამე წარმოადგენს უნიპოლარულ ინდუქტორს. მისი გამტარი გარემოს თავისუფალი ელექტრული მუხტები (იონოსფეროს, ზღვების, ქანების) განიცდიან ლორენცის ძალის მოქმედებას. აღიძვრება მუხტების გლობალური გადანაწილება, გენერირდება უნიპოლარული ინდუქციის ემძ. ცხადია, რომ დედამიწაზე ეს უნდა ახდენდეს გავლენას ბუნების მოვლენებზე: კლიმატზე, ატმოსფეროში ელექტრულ მოვლენებზე. მაგრამ ამჟამად ეს რთული ურთიერთკავშირი კარგად არ არის შესწავლილი.
დიდ ენციკლოპედიურ ლექსიკონში წერია: ”უნიპოლარული მანქანები ტექნიკაში იშვიათად გამოიყენებიან, რადგან ისინი იძლევიან ძალიან დიდ დენს (100 კა), მაგრამ მცირე ძაბვას (10 ვ), ე.ი. წარმოადგენენ დენის მანქანებს. ისინი გამოიყენებიან ელექტროქიმიაში, ელექტროშედუღებისას, დამუხტული ნაწილაკების ამაჩქარებლებში, ელექტრომაგნიტების კვებისას, ლითონების ელექტრონაპერწკლური დამუშავებისას, როგორც დენის წყაროები მუდმივი დენის თხევადლითონიან ტუმბოებში და სხვ.” [Униполярная индукция // Большой энциклопедический словарь. Физика. Научное издательство «Большая Российская энциклопедия». Москва, 1998].
სამრეწველო უნიპოლარულ გენერატორებში გამოიყენებენ არა მუდმივ მაგნიტებს, არამედ აღგზნების ტოროიდულ კოჭებს. ექსპერიმენტულ დანადგარებში იღებენ დენის ძალას 1 000 000 ამპერამდე. უნიპოლარული გენერატორების განსაკუთრებულ ჯგუფს წარმოადგენს დარტყმითი უნიპოლარული გენერატორები, რომლებიც დამუხრუჭებისას იძლევიან ხანმოკლე ძალიან დიდ დენი იმპულსს. მაგალითად, ასეთი გენერატორით იკვებება ავსტრალიაში კანბერის უნივერსიტეტში ტოკამაკი. ასეთი მძლავრი დენის იმპულსი კარგია კვებისათვის პერსპექტიული ელექტრომაგნიტური ზემაღალი კინეტიკური ენერგიის მქონე იარეღისათვის. ეს დამუშავებები უკვე მიმდინარეობს თავდაცვით წარმოებაში. მაგალითად: აშშ-ში უარი თქვეს იარაღებში დენთის გამოყენებაზე.

Ученики вполне могут дать объяснение его работы. На свободные заряды, движущиеся радиально от оси магнита к его ободу или наоборот, в магнитном поле магнита действует сила Лоренца, направление которой находится по правилу левой руки. Эта сила и создаёт вращающий момент.
Более интересным является рассмотрение униполярного индуктора Фарадея.Ленцем был сформулирован принцип обратимости электрических машин: принципиальное устройство преобразователя электрической энергии в механическую (электродвигатель) и механической энергии в электрическую (генератор) одинаково. Электродвигатель может играть роль генератора и наоборот, электродинамическая головка может использоваться в качестве микрофона и наоборот.Если вращать магнит вокруг своей оси, то на свободные заряды, движущиеся вместе с ним, будет действовать сила Лоренца, возникнет разделение зарядов, а значит, разность потенциалов между осью магнита и его ободом, т. е. ЭДС и;ндукции. Явление униполярной индукции было открыто Майклом Фарадеем в 1831 году. Такая система будет теперь называться не униполярным двигателем, а униполярным индуктором (генератором, динамо) Фарадея (сам Фарадей ссылался на работы Араго, опубликованные в «Philosophical Transaction», 1825 г.). Если к оси и ободу вращающегося магнита присоединить скользящие контакты, соединённные проводником, то по цепи потечёт ток, который можно обнаружить с помощью гальванометра.Важно отметить, что в данном случае возникновение ЭДС индукции не связано с изменением магнитного потока, а объясняется только силой Лоренца.Магнит можно оставить неподвижным, а вращать проводящий диск. Возникнет разность потенциалов между центром диска и его краем. Если соединить эти точки проводником, то по нему потечёт ток.
Интересно отметить: имеет значение - вращать диск относительно неподвижного магнита или вращать магнит относительно неподвижного диска. Во втором случае ЭДС не возникает, хотя, казалось бы, движение относительно, и разницы не должно быть. Но во втором случае нет движения свободных зарядов в магнитном поле (диск неподвижен относительно магнитного поля магнита), и нет изменения магнитного потока через любой мысленно выделенный контур внутри диска (при вращении центрально-симметричного магнита вокруг оси, поле не меняется, вектор В остаётся неизменным в каждой точке).
А теперь вспомним, что наша планета Земля является вращающимся магнитом, а значит, представляет собой униполярный индуктор. Свободные электрические заряды её проводящих сред (ионосферы, морей, недр) подвержены действию силы Лоренца. Возникает глобальное перераспределение зарядов, генерируется ЭДС униполярной индукции. Ясно, что это должно влиять на природные процессы на Земле: на климат, электрические явления в атмосфере. Но в настоящее время эти сложные взаимосвязи не являются хорошо изученными.
В Большом энциклопедическом словаре написано: “В технике униполярные машины используются редко, т.к. они являются токовыми машинами, т.е. дают большой ток (до 100 кА), но маленькое напряжение (1-10 В). Они применяются в электрохимии, при электросварке, в ускорителях заряженных частиц, для питания электромагнитов, в установках электроискровой обработки металлов, как источник питания жидкометаллических насосов постоянного тока и др.” [Униполярная индукция // Большой энциклопедический словарь. Физика. Научное издательство «Большая Российская энциклопедия». Москва, 1998].В промышленных униполярных генераторах используют не постоянные магниты, а тороидальные катушки возбуждения. В экспериментальных установках получают ток до миллионов ампер.Особый класс униполярных генераторов составляют ударные униполярные генераторы, которые при торможении дают очень большие и короткие импульсы тока. Например, от такого генератора питается ТОКАМАК в Канберрском университете в Австралии. Такие мощные импульсы тока хороши для питания перспективных электромагнитных орудий сверхвысокой кинетической энергии. Эти разработки уже ведутся в оборонной промышленности. Например: США отказались от пороха в орудиях.

CMS - პროტონების შეჯახების მიწისქვეშა ექსპერიმენტი

2008-09-15T11:22:00.004+04:00

მსოფლიოს ფიზიკოსებთან ერთად მუშაობენ ქართველი ფიზიკოსებიც ახალი აღმოჩენების მოლოდინში ... მოუსმინეთ გია დვალს

გიორგი (გია) დვალი
ნიუ-იორკის უნივერსიტეტის ფიზიკის პროფესორი,
ფილოსოფიის დოქტორი 1992 (მაღალი ენერგიები ფიზიკა და კოსმოლოგია), ბირთვული კვლევის ევროპული ცენტრის მუდმივიწევრი, დაამთავრა (თეორიული ფიზიკა) თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 1985, ელემენტარული ნაწილაკების თეორიული ფიზიკა.

მეტი ინფორმაცია მიიღეთ მისამართზე: http://cosmo.nyu.edu/gia_dvali.html

Phoenix Mars Lander

2008-09-15T10:46:00.023+04:00

ფენიქსი წარმატებით დაეშვა (დაჯდა) მარსზე
ამერიკულმა ზონდმა (”ფენიქსი”-Phoenix Mars Lander) გადალახა რა თითქმის 700 მილიონი კილომეტრი მიაღწია თავისი მოძრაობის მიზანს-პლანეტა მარსს http://phoenix.lpl.arizona.edu/index.php. შემობრუნდა რა სითბური ეკრანით წინ, აპარატი გაიტყორცნა მფრინავი საფეხურისაგან და მსუბუქად შემობრუნდა სტაბილიზაციისათვის. შვიდი წუთის შემდეგ ის პირველად დაეჯახა მარსის ატმოსფეროს წინააღმდეგობას, ხოლო შემდეგ მასთან კავშირი გაწყდა. კავშირის დარღვევას მოელოდნენ. აპარატმა მარსის ზედაპირიდან 113 კმ-ის სიმაღლეზე ატმოსფეროში შესვლა დაიწყო 20 000 კმ/სთ-ზე მეტი სიჩქარით (5,6 კმ/წმ), რის გამოც მისი სითბოდამცავი ეკრანი უნდა გახურებულიყო 1400 oC-ზე მეტ ტემპერატურამდე. მარსის ატმოსფეროს აირმა, რომელშიც მუხრუჭდებოდა ფენიქსი წარმოქმნა ”ცეცხლის ბირთვი”-გახურებული პლაზმის ღრუბელმა დახურა აპარატი და რადიოტალრებს არ მისცა გავრცელების საშუალება.
ყველაფერმა კარგად ჩაიარა-ზონდმა მხოლოდ სამ წუთში გამსჭვალა მარსის ატმოსფერო და წარმატებით დაჯდა პლანეტაზე. მაგრამ დაშვებიდან ორი დღით ადრე პროექტ ფენიქსის (Phoenix) ხემძღვანელმა ბარრი გოდშტეინმა კალიფორნიის ტექნოლოიური უნივერსიტეტის რეაქტიული მოძრაობის ლაბორატორიაში (JPL) განაცხადა, რომ მისთვის და მისი ამხანაგებისათვის ატმოსფეროში შესვლის ფაზა, დაშვებისა და დაჯდომის-ეს ”საშინელების შვიდი წუთია”. ამ შვიდ წუთზე იყო დამოკიდებული ”წარმაება თუ წარუმატებლობა” იმ მისიისა, რომელიც 420 მილიონი დოლარი ღირდა.
მარსზე (წითელ პლანეტაზე) ფენიქსი წარმატებით დაეშვა 16:53

წყნარიოკიანის დროით (19:53 აღმოსავლეთის დროით), 25 მაისს 2008 წელს, არკტიკულ არეში სახელწოდებით ჩრდილოეთის ნათება Vastitas, 68 გრადუსი ჩრდილოეთის განედის, 234 გრადუსი აღმოსავლეთის გრძედის.
იხილეთ: http://www.nasa.gov/news/index.html
მარსის ერთ-ერთი პირველი ფოტოსურათები ფენიქსიდან მიღებული

Феникс сел на Марсе
26.05.2008 10:35 Газета.ru
Преодолев почти 700 млн км, американский зонд Phoenix Mars Lander оказался у цели своего путешествия – планеты Марс. Повернувшись тепловым экраном вперед, аппарат отстрелился от пролетной ступени и был слегка закручен для стабилизации. Через семь минут он впервые столкнулся с сопротивлением марсианской атмосферы, а затем связь с ним прекратилась. Перебои со связью ожидались. Вход в атмосферу на высоте 113 км начался со скоростью более 20 тыс. км/ч (5,6 км/сек), из-за чего лобовой теплозащитный экран аппарата должен был нагреться до температуры более 1400C. Газ марсианской атмосферы, о который тормозится Phoenix, при встрече с ним оказывается не многим холоднее, образуя «огненный шар» – облако раскалённой плазмы, которое скрывает аппарат и не даёт радиоволнам выйти наружу. Сейчас мы уже знаем, что всё прошло удачно – зонд пронзил атмосферу всего за три минуты и благополучно приземлился (или примарсился?). Но ещё за пару дней до спуска руководитель проекта Phoenix в Лаборатории реактивного движения (JPL) Калифорнийского технологического института Барри Голдштейн признавался, что для него и его коллег фаза входа в атмосферу, спуска и посадки – это «семь минут ужаса». От этих семи минут зависел ответ на вопрос «пан или пропал» для миссии, которая стоила $420 миллионов. Когда Phoenix находился на высоте примерно 13 км от поверхности Марса, раскрылся парашют, замедляющий падение. Выбор времени ввода парашюта критически важен - если это происходит слишком рано, аэродинамические силы рвут ткань купола в клочья, если слишком поздно – вместо мягкой посадки космический аппарат разобьётся о марсианский грунт. Еще через несколько секунд по плану был сброшен тепловой экран, из аппарата выдвинулись три посадочные опоры (ноги) и включился радиолокатор для измерения высоты и скорости снижения. В километре от поверхности, когда до приземления оставалось 43 секунды, а скорость аппарата упала до 200 км/ч (55 м/с), зонд отбросил парашют. Дальнейший спуск и мягкая посадка осуществлялись на тормозных ракетных двигателях. Чтобы сброшенный купол не накрыл аппарат после приземления, Phoenix в последний момент чуть ушел в сторону. Но самую большую реальную опасность при посадке представляли камни. На грунт аппарат опускается со скоростью 9 км/ч (2,5 м/c) – это всё равно, что на Земле спрыгнуть с табуретки, - но любой предмет, выпирающий вверх на 40 см, способен пробить днище Phoenix'а и повредить начинку зонда, превратив высокотехнологичное устройство в жбан с бесполезным мусором.Кроме того, попади камушек покрупнее под одну из опор – и стоять Phoenix'у, накренившись, ещё неизвестно сколько. Хорошо, если бы он накренился на юг, подставив солнечные батареи под солнечные лучи, но могло случиться и в точности до наоборот, и мощность вырабатываемого электропитания существенно упала бы, пояснил научный руководитель миссии Питер Смит из Аризонского университета в Тусоне. Наконец, даже если аппарат успешно и ровно сел, это ещё не значит, что опасность миновала. Объекты высотой более 60 см в непосредственной близости аппарата могли помешать раскрытию солнечных батарей – единственного источника электроэнергии. В общем, было о чём волноваться. И хотя в месте посадки камней должно было быть немного – на этот счёт орбитальный коллега Phoenix Mars Lander, аппарат Mars Reconnaissance Orbiter проводил специальное исследование с орбиты, никто не мог дать гарантии, что всё обойдётся. Обошлось. Само приземление произошло точно по плану. В 03:38 по московскому времени, или в 16:38 по времени Тихоокеанского побережья США, где находится центр контроля миссии летающая лаборатория оказалась на грунте, однако узнали мы об этом не сразу. Сначала радиосигналу потребовалось почти 15 минут, чтобы через ретрансляторы на марсианской орбите добраться до Земли (сейчас Марс и Земля по разные стороны от Солнца). Радиоволны достигли Земли в 03:53:44 мск, и ответственный за связь с аппаратом инженер Ричард Корнфельд объявил, что поступил сигнал о приземлении. Сотрудники центра управления запрыгали и начали обниматься. Представители NASA сообщили, что посадка произведена в заданном регионе – 68,35 градусов северной широты (в 3,5 градусах севернее полярного круга) и 127 градусов западной долготы (они же 233 градуса восточной). На Земле точка с такими координатами находится на севере Канады, у побережья моря Бофорта. Впрочем, учитывая произвольность точки отсчёта долготы, – что на Земле, что на Марсе – можно сравнивать это место и с Мурманском, полуостровом Ямал или севером Чукотки, а учитывая, что полярный круг на Земле расположен на большей широте, – даже с Таймыром. В момент посадки местное время в точке приземления было около 4 часов пополудни, Солнце уже клонилось к закату. Через два часа Phoenix передал через орбитальный ретранслятор Mars Odyssey телеметрическую информацию и первые снимки. Аппарат периодически выключается для экономии электроэнергии. До момента отключения камера сделала максимально возможное количество снимков. По словам разработчиков, им хотелось, чтобы первыми были снимки панелей солнечных батарей. На данном этапе Марс, видимый на заднем плане, был не так важен, как диагностика состояния единственного источника электроэнергии. Затем появился отпечаток опоры на грунте. И только потом камера аппарата начала составлять двухцветную панораму. Из пепла Phoenix Mars Lander стартовал 4 августа прошлого года с космодрома на мысе Канаверал. Для выведения на отлетную траекторию была использована ракета-носитель Delta-2. Идея проекта Phoenix восходит к 2002 году, когда орбитальные аппараты с помощью радиолокационного зондирования достоверно подтвердили, что под поверхностью Марса есть большие запасы водяного льда на обширных пространствах северного полушария планеты. Экспедиция получила своё название потому, что родилась «из пепла» несостоявшихся проектов. Собственно, посадочный модуль разрабатывался для экспедиции Mars Surveyor 2001 года, которая должна была включать орбитальный и посадочный модули. Однако в итоге полетел лишь переименованный в Mars Odyssey орбитальный аппарат, а посадка была отменена из-за неудачи предшественницы Mars Surveyor 2001 – Mars Surveyor 1998. В конце 1999 года Mars Polar Lander, связь с которым была потеряна незадолго до посадки, приземлился где-то в районе южного полюса планеты, хотя найти его на снимках с орбиты пока не удалось.А всего несколькими месяцами ранее случился едва ли не самый известный курьёз в истории автоматического изучения планет.Аппарат Mars Climate Observer, вместо того, чтобы выйти на орбиту вокруг Красной планеты, на полной скорости врезался в её атмосферу и, скорее всего, сгорел ещё до падения на твёрдую поверхность. Как выяснилось позднее, инженеры перепутали метрические и имперские единицы – двигатели считали силу в ньютонах, а программное обеспечение – в фунт-силах. В 2003 году проект Phoenix был выбран NASA из четырех альтернативных вариантов миссии Mars Competed Scout. При создании аппарата технология посадки аппарата на поверхность планеты была существенно изменена по сравнению с более ранними проектами. Разработчики утверждали, что им удалось отловить все «баги», и маленькая трагедия 1999 года не должна была повториться. За водойПосадочный аппарат Phoenix'а призван ответить на три ключевых вопроса: пригодны ли полярные районы Марса для жизни, тает ли там периодически лёд и как менялись погодные условия в зоне приземления в исторически обозримый период. Phoenix должен исследовать и другие особенности марсианского климата. Главной задачей миссии является поиск воды на Красной планете. «За водой» – так звучит неофициальный лозунг проекта. Формальными задачами миссии являются изучение геологической истории воды, что является ключом к пониманию климатических изменений в прошлом, и поиск доказательства существования «обитаемой зоны» – жидкой фазы на границе льда и грунта. В противоположность американским марсоходам, которые исследуют геологическую историю красной планеты, Phoenix'у предстоит взять образцы, которые должны показать активные процессы. Северная ледяная шапка Марса «дышит», расширяясь или сжимаясь в зависимости от времени года. Учёные планируют изучить свойства льда и обмен воды между атмосферным водяным паром в атмосфере и льдом, замороженным в грунте – если таковой обмен имеет место. Но самой большой целью миссии будет поиск следов жизни. Руководитель научной программы миссии Питер Смит пообещал сделать «полный геологический и химический анализ поверхности, держа в голове поиск "обитаемой зоны"». Полярная область позволяет надеяться, что лед предохраняет органические материалы от разрушения, сохраняя для нас историю жизни на этой планете, как кухонный холодильник хранит продукты. Ожидается, что Phoenix станет «еще одной ступенькой на пути к будущему полету на Марс людей». Ученые надеются, что подобно земным пустыням, полярные пустыни Марса могут в настоящем или в прошлом быть обитаемыми — несмотря на то, что последний дождь там шел, вероятно, не один миллион лет назад. Согласно некоторым расчетам, каждые 50-100 тысяч лет из-за изменений орбиты и наклона оси вращения на Марсе происходит потепление климата, в ходе которого лед тает. И есть даже мизерная вероятность, что живые организмы, находящиеся в анабиозе, возвращаются в эти периоды к жизни. Кстати, лопатка, которой механическая рука Phoenix'а будет копаться в грунте, была специально стерилизована – дабы не заселить этот мало и редко пригодный к жизни грунт земными бактериями. Цена поисковПоиск точки посадки, которая была бы не только безопасна, но и интересна с научной точки зрения, занял не один год. По словам Смита, учёные «выбрали место у края шапки полюса, где сконцентрировано больше всего льда». «Если мы хотим найти наиболее удобную зону в полярном районе вечной мерзлоты, это и есть то самое место», — уверен руководитель научной части проекта. Участок, неофициально названный «Зеленая долина» (Green Valley), находится в зоне вечной мерзлоты в северном полушарии Марса. В низине длиной более 60 км и глубиной более 200 м ученые надеются обнаружить самую высокую концентрацию льда. Кратер, находящийся недалеко от долины, позволяет надеяться, что она засыпана мелкими камнями и частицами мягкого грунта размером 10-20 см, выбитых при ударе метеорита, образовавшего этот кратер. Всё это будет интересно ученым.Аппарат впервые проведёт бурение грунта в приполярной зоне Марса, раскопает траншею в марсианской вечной мерзлоте, а его манипуляторы будут поднимать и доставлять наверх, к «мини-лабораториям» на основной платформе Phoenix'а образцы грунта – поднятые с поверхности или извлечённые из траншеи. Специальный анализатор позволит разогревать образцы до 800 градусов по Цельсию, чтобы исследовать выделяющиеся пары. Ценой таких интереснейших экспериментов станет то, что аппарат, скорее всего, не сможет работать больше заявленного срока службы. В отличие от марсоходов, которые передвигаются в экваториальной зоне Марса, Phoenix совершил посадку в районе, который в течение многих месяцев будет слишком холодным и тёмным, чтобы обеспечить аппарат электропитанием за счет солнечной энергии. Сейчас в северном полушарии Марса заканчивается весна, когда имеется избыток солнечного света, а температура воздуха относительно высока. Однако уже через месяц, 25 июня, здесь наступит марсианское астрономическое лето, а Солнце «повернёт на осень» – начнёт ото дня ко дню подниматься над горизонтом на всё меньшую и меньшую высоту. Это уменьшит поступление энергии от солнечных батарей и, в конечном счете, энергии станет так мало, что аппарат замерзнет. Расчётная продолжительность миссии – 90 суток. И даже если ему удастся проработать дольше, не приходится рассчитывать на рекорды вроде тех, что поставили марсоходы, с 2004 года ползающие по Красной планете. 26 декабря в северное полушарие Марса придёт осень, а через некоторое время в точке посадки Phoenix'а даже начнётся полярная ночь, никакой подпитки от солнечных лучей не будет. В конечном счете, из-за снижения температуры здесь будет так холодно, что атмосферный углекислый газ превратится в снег, который полностью засыплет «Феникс». Возродиться из этого пепла уже вряд ли получится.
Игорь Афанасьев(По материалам NASA, Science, New Scientist, JPL, LM, UA, MD Robotics/Optech)
Газета.ru

analemma: Refleqtor-პირველი ქართული კოსმოსური ობიექტი-”რეფლექტორი”#links

2008-09-15T10:35:00.000+04:00

analemma: Refleqtor-პირველი ქართული კოსმოსური ობიექტი-”რეფლექტორი”#links

Refleqtor-პირველი ქართული კოსმოსური ობიექტი-”რეფლექტორი”

2008-09-15T10:18:00.006+04:00

ისტორიაში პირველი ქართული კოსმოსური ობიექტი ორბიტაზე გავიდა 1999 წლის 23 ივლისს. წარმატებული გამოცდის შემდეგ, 28 ივლისს ქართული კოსმოსური ობიექტი, სახელწოდებით “რეფლექტორი”, ჩამოსცილდა სადგურ “მირ”-ს და გადავიდა დამოუკიდებელ, წრიულ თანამგზავრულ ორბიტაზე. ქართული კოსმოსური ობიექტის – “რეფლექტორის” შექმნას საფუძვლად დაედო სამხედრო მეცნიერებათა დოქტორის, ტექნიკურ მეცნიერებათა დოქტორის, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტის, პროფესორ, გენერალ-მაიორ ელგუჯა მეძმარიაშვილის გამოგონება, რომელიც დღეს აღიარებულია მსოფლიოში. ქართველი მეცნიერის გამოგონების მიხედვით (გამოგონების რეგისტრაციის N WO 03/003517 A1) ევროპული კოსმოსური სააგენტო ქმნის დიდი ზომის გასაშლელ კოსმოსურ პარაბოლურ ანტენას, რომელიც უმთავრესი ინსტრუმენტია არა მარტო ახალი თაობის საკომუნიკაციო თანამგზავრებისა, არამედ სამხედრო ორბიტული სისტემის შესაქმნელად. სწორედ ამან განაპირობა ის, რომ ელგუჯა მეძმარიაშვილის გამოგონებების მიხედვით მრავალი სამხედრო-სტრატეგიული პროგრამები სრულდებოდა, რომელიც გამიზნული იყო, როგორც ბალისტიკური რაკეტების სტარტის ადრეული და წყალქვეშა ნავების გადაადგილების აღმოჩენის თანამგზავრების, ასევე მიწისზედა სამხედრო-საინჟინრო რადიოტექნიკური კომპლექსების ასაგებად. ელგუჯა მეძმარიაშვილის ათეულობით გამოგონებებიდან, ასევე საინტერესოა სრულიად ახლებური მიდგომა სამხედრო სწრაფადასაგები ხიდების შექმნისა, რომელსაც ბიონიკის პრინციპები უდევს საფუძვლად (გამოგონების რეგისტრაციის N WO 98/41692).

analemma: Tutulemma

2008-09-13T22:25:00.001+04:00

analemma: Tutulemma