თამაშობს თუ არა ღმერთი კამათლით?
http://omedia.ge/blog/nature_of_universe/ http://www.ted.com/index.php/talks/stephen_hawking_asks_big_questions_about_the_universe.html
ანალემა
ანალემა თბილიში 2007/2008
суббота, марта 14, 2009
თამაშობს თუ არა ღმერთი კამათლით?
თამაშობს თუ არა ღმერთი კამათლით?
http://omedia.ge/blog/nature_of_universe/ http://www.ted.com/index.php/talks/stephen_hawking_asks_big_questions_about_the_universe.html
понедельник, февраля 09, 2009
ეროვრნული სასწავლო გეგმის შესახებ
თბილისის 199-ე საჯარო სკოლა-ინტერნატის ფიზიკის მასწავლებლი
ჯემალ კიკნაძე
8 თებერვალი, 2009 წ.
ეროვრნული სასწავლო გეგმის შესახებ
http://ganatleba.org/index.php?m=102
საქართველოში მიმდინარე განათლების რეფორმასთან დაკავშირებით ჩემი მოსაზრებები დაბეჭდილია გაზეთში ”ახალი განათლება” (10-16 თებერვალი, 2005 წელი, #4 (259) გვ. 4,
იხ. http://jkiknadze.blogspot.com/2009/01/blog-post_13.html ),
სადაც ეჭვს გამოვთქვამდი საბაზო სკოლაში როგორც იტეგრირებულ სწავლებაზე, ასევე საბუნებისმეტყველი საგნების ტრიმესტრულ სწავლებაზე.
ჯემალ კიკნაძე
8 თებერვალი, 2009 წ.
ეროვრნული სასწავლო გეგმის შესახებ
http://ganatleba.org/index.php?m=102
საქართველოში მიმდინარე განათლების რეფორმასთან დაკავშირებით ჩემი მოსაზრებები დაბეჭდილია გაზეთში ”ახალი განათლება” (10-16 თებერვალი, 2005 წელი, #4 (259) გვ. 4,
იხ. http://jkiknadze.blogspot.com/2009/01/blog-post_13.html ),
სადაც ეჭვს გამოვთქვამდი საბაზო სკოლაში როგორც იტეგრირებულ სწავლებაზე, ასევე საბუნებისმეტყველი საგნების ტრიმესტრულ სწავლებაზე.
суббота, февраля 07, 2009
უმარტივესი ელექტროძრავა 2
ამ ელექტროძრავის სწორი სახელწოდებაა: ფარადეის უნიპოლარული (ერთპოლუსიანი) ძრავა.
მისი მთავარი ნაწილია ცილინდრული დენგამტარი (ან დაფარული დენგამტარი ფენით) მაგნიტი (აქ ნაჩვენებ ვიდეოფრაგმენტებში გამოყენებულია ( неодимовые магниты-ნიობიმური მაგნიტი).
კვერცხი ბოთლში
კვერცხი ბოთლში
ხელსაწყოები და მასალები:
1. განიერყელიანი ჭურჭელი (მაგ. რძის ბოთლი)
3. მოხარშული კვერცხი
4. წყლიანი ან ზეთიანი ჭიქა
5. ფიალა
6. სანთებელა
7. 3 ცალი ასანთის ღერი
среда, января 28, 2009
მაგნიტური ველი
ვიდეორგოლში ნაჩვენებია: მუდმივი მაგნიტების მიერ შექმნილი პლუსები და მაგნიური ველი, მაგნიტური პოლუსების ურთიერთქმედება. დენინი კოჭას მაგნიტური ველი და მისი მოქმედება მაგნიტურ ისარზე. რკინის გულარით დენიანი კოჭას მაგნიტური ველის გაძლერება. თავისუფლად დაკიდებული დენიანი კოჭას მქმედება მუდმივ მაგნიტზე.
Категория: Образование
Теги: ექსპერიმენტი
ფრანკლინის ბორბალი
ხელსაწყოები და მასალები:
1. ლითონის ფურცლისაგან გამოჭრილი ჯვრის ფორმის, წამახვილებულ ბოლოებიანი ფირფიტა
2. იზოლატორ სადგამზე ვერტიკალურად დამაგრებული ნემსი
3. გამტარი (მავთული)
4. ელექტროფორული მანქანა
четверг, января 15, 2009
вторник, января 13, 2009
Anatomiya snobizma
Artur Kestler. Anatomiya snobizma--------------------------------------------------------------- "IL" No 4, 2001--------------------------------------------------------------- Ser'eznoe esse o snobizme - zateya pochti stol' zhe bezradostnaya, chto iser'eznoe esse o yumore (suzhu po sobstvennomu opytu). Odnako eta tema zavorazhivala menya na protyazhenii mnogih let (tochnee, s teh por, kak ya pereselilsya v Angliyu), i so vremenem ya prishel k ubezhdeniyu, chto snobizm ne prosto smeshnaya chelovecheskaya slabost', a kraeugol'nyj kamen' mirovozzreniya nashego sovremennika, simptom, svidetel'stvuyushchij o nezdorov'e nashej
civilizacii, o smeshchenii obshchestvennyh i kul'turnyh cennostej.
Snachala ya povedu rech' o snobizme v kul'ture, a zatem perejdu k snobizmu v obshchestvennyh otnosheniyah.
1.
Do prihoda k vlasti Gitlera, v privol'nye vremena Vejmarskoj respubliki, ya byl znakom v Berline s odnoj molodoj osoboj, sotrudnichavshej slevym izdatel'stvom. Mariya B. byla i horosha soboyu, i umna, no, kak pogovarivali, krajne nerazborchiva v lyubovnyh svyazyah. U vseh na sluhu i naustah byla shutka, chto Mariya spit so vsemi avtorami nashego izdatel'stva -nezavisimo ot vozrasta i pola, lish' by ih tirazhi perevalili za dvadcat'tysyach. U menya na schetu ne bylo eshche ni odnoj knigi, i nadeyat'sya mne, vidimo, bylo ne na chto, no my s nej druzhili, i odnazhdy ya pointeresovalsya, verny lieti sluhi. Sovershenno ser'ezno Mariya otvetila, chto, v obshchem, vse pravda, i tut zhe stala ob╝yasnyat', chem vyzvana podobnaya raspushchennost', okazavshayasya napoverku krajnim proyavleniem literaturnogo snobizma.
Ee roditeli, vostochnoprusskie melkopomestnye dvoryane, vospityvali ee po-lyuteranski strogo, i v dvadcat' let ona sbezhala iz domu, chtob "zhit' po sobstvennomu razumeniyu". Mnogochislennye molodye lyubovniki interesovali ee nedolgo: plotskim uteham meshalo ostroe soznanie greha. V dvadcat' odin godee soblaznil izvestnyj pisatel', k kotoromu ona ne chuvstvovala ni malejshego vlecheniya, no s kotorym, k svoemu udivleniyu, ispytala nedostupnoe ranee ejnaslazhdenie, ne omrachennoe chuvstvom viny. Tak voznik ee "kompleks mnogotirazhnosti".
Ona sama nashla etomu ob╝yasnenie, kotoroe predstavila mne v forme voobrazhaemogo dialoga so svoim surovym otcom: "Nu, podumaj, papa, mozhet liubyt' beznravstvenna intrizhka so znamenitost'yu, ved' ty slovno lozhish'sya vpostel' s samoj istoriej. Komu pridet v golovu poricat' Marysyu Valevskuyu zato, chto ona otdalas' Napoleonu? Vsyakij greh so znamenitost'yu iskupaetsya, prevrashchayas' v istoricheskij anekdot".
Mariya stala zhertvoj sobstvennogo kompleksa. Sdelavshis' lyubovnicej izvestnogo v svoe vremya korrespondenta "Pravdy" Mihaila Kol'cova - neprivlekatel'nogo, nevzrachnogo cheloveka, u kotorogo bylo dazhe ne dvadcat'tysyach, a dva milliona chitatelej, ona ischezla vmeste s nim vo vremya bol'shojchistki 1938 goda. YA eshche vernus' k nej, ibo, na moj vzglyad, ee sluchaj pomogaet proyasnit' samye temnye voprosy psihologii snobizma.
2.
Odnoj moej horoshej znakomoj, skazhem, po imeni Brenda, poklonnik sdelalko dnyu rozhdeniya podarok - risunok Pikasso v prosten'koj sovremennoj ramke.To byl voshititel'nyj obrazchik "klassicheskogo" perioda hudozhnika: yunosha - grekneset na rukah devushku; i hotya figury spletalis' v pochti neraschlenimoe celoe, slovno tela siamskih bliznecov, rabota proizvodila chudesnoe, garmonichnoe vpechatlenie. Risunok pohodil na litografiyu, no tak kak serijnogo nomera na nem ne bylo, neskol'ko razocharovannaya Brenda, reshiv, chto eto reprodukciya, povesila ego nad lestnicej. Odnako kogda nedeli dve spustya ya snova navestil ee, on uzhe krasovalsya v gostinoj nad kaminom.
.YA vizhu, kopiya poshla na povyshenie, - zametil ya.
."Ne kopiya, a podlinnik! Prelestnyj, pravda? Vzglyani-ka na liniyu, idushchuyu vdol'
bedra devushki..." - i tak dalee i tomu podobnoe.
Da, to byl podlinnik. Prosto predannyj, no robkij obozhatel' postesnyalsya otmetit' cennost' svoego dara i, vruchaya ego, probormotal nechto nevrazumitel'noe. A tak kak na belom fone tol'ko i bylo, chto chernyj kontur, to chtoby otlichit' podlinnik ot litografii ili reprodukcii, sledovalo byt'znatokom ili uzh, po men'shej mere, vooruzhit'sya sil'noj lupoj. Ni Brende, ni ee gostyam uznat', chto pered nimi, bylo nepodsilu. Zato, kak i lyuboj iz nas, oni nichut' ne somnevalis': podlinniku polozheno viset' na vidnom meste, a reprodukcii - v luchshem sluchae nad lestnicej.
Sejchas ya popytayus' rassuzhdat' posledovatel'no i dokopat'sya do sutietogo, na pervyj vzglyad, vpolne estestvennogo otnosheniya. Podlinnik, konechno, mnogo dorozhe kopii, no nas by vozmutilo podozrenie, chto my veshaem kartinu iz-za ee ceny, - my uvereny, chto rukovodstvuemsya isklyuchitel'no chuvstvom prekrasnogo. Dalee, mozhno predpolozhit', chto nashe prezrenie k kopiyam vyzvano libo ih nizkim kachestvom, libo syuzhetnymu bozhestvom viktorianskih reprodukcij. No sovremennye pechatnye tehnologii poistine tvoryat chudesa, inekotorye reprodukcii "Ganimeda" neotlichimy ot podlinnika. A uzh kogda delo kasaetsya risunka, kopiya esteticheski nichem ne huzhe podlinnika.
Odnako takoe nizvedenie originala k kopii nam otvratitel'no. Chtoby priznat'sya samomu sebe, chto ta ili inaya kopiya po krasote ni, v chem neustupaet podlinniku, trebuetsya opredelennoe muzhestvo.
My zhivem v epohu po tochnogo, massovogo proizvodstva, no mysl', chto kartiny P'ero della Francheski shtampuyutsya v millionah ekzemplyarov, vrode standartnoj mebeli i blochnyh tipovyh domov, nam i vpryam' protivna. S drugoj storony, my nichego ne imeem protiv massovogo proizvodstva gramplastinok. Nevozrazhaem my i protiv millionnyh tirazhej knig, a ved' i oni prinadlezhat krazryadu "kopij". No pochemu zhe my skorej povesim doma vtorosortnyj podlinnik- chut' hudshij ili chut' luchshij, v zavisimosti ot tolshchiny koshel'ka, - nezheliprevoshodnuyu kopiyu shedevra? Ne predpochtete zhe vy rukopisnye opusy zauryadnogo poeta bumazhnomu izdaniyu Shekspira?
Tut, sudya po vsemu, logika zahodit v tupik. Davajte poslushaem, kak sama Brenda ob╝yasnyaet avtoru svoi soobrazheniya:
Brenda. Nikak ne voz'mu v tolk, iz-za chego ves' etot syr-borrazgorelsya। Konechno, kogda ya uznala, chto eto risunok samogo Pikasso, ya iotnosit'sya stala k nemu inache। I pri chem tut snobizm? Prosto mne ran'she ne skazali.
Kestler. Horosho, tvoe otnoshenie k risunku izmenilos'। No razve sam on tozhe izmenilsya?
B. Konechno net, no teper' ya vizhu ego sovsem po-drugomu.
K. Hotel by ya ponyat', ot chego zavisit tvoe videnie toj ili inojkartiny
B. Razumeetsya, ot ee kachestv.
K. A chto takoe ee kachestvo?
B. Kakoj ty vse-taki pedant! to cvetovye sootnosheniya, kompoziciya, proporciya, eto garmoniya, vyrazitel'nost', nu i tak dalee.
K. Znachit, ocenivaya kartinu, ty ishodish' iz chisto esteticheskih kriteriev, osnovannyh na vysheperechislennyh priznakah?
B. Razumeetsya.
K. No esli i sama kartina, i ee kachestvo ne izmenilis'', pochemu izmenilos' tvoe otnoshenie?
B. YA uzhe skazala pochemu, kakoj ty bestolkovyj! Estestvenno, teper', kogda ya znayu, chto eto ne prosto kopiya, kakih million, a rabota samogoPikasso, ya i otnoshus' k nej inache. Neuzheli neponyatno?
K. Net, neponyatno; ty sama sebe protivorechish'. Ni isklyuchitel'nost' veshchi, ni tvoya osvedomlennost' o ee proishozhdenii ne menyayut prisushchih ej kachestv i, sledovatel'no, ne dolzhny vliyat' na tvoe otnoshenie k nej, osnovannoe, kak ty govorish', na chisto esteticheskih kriteriyah. No eto ne tak.Tvoe otnoshenie osnovano ne na tom, chto ty vidish', a na sovershenno sluchajnomznanii, kotoroe mozhet byt' v ravnoj stepeni kak istinnym, tak i lozhnym, ikrome togo, sovershenno ne vazhno po sushchestvu.
B. Chto znachit "mozhet byt' lozhnym"? to chto, namek, chto moj Pikasso fal'shivka? Kak ty smeesh' govorit', chto ego avtorstvo "po sushchestvu ne vazhno"?
I tak - do beskonechnosti. Odnako Brenda vovse ne glupa; ona lish' pooshibke polagaet, chto ee otnoshenie k predmetu iskusstva opredelyaetsya tol'ko ego estetikoj, togda kak delo reshayut sovsem inye faktory. Ona ne mozhet otvlech'sya ot svoego znaniya o proishozhdenii kartiny. Ibo znanie o proishozhdenii, avtorstve ili podlinnosti veshchi, nikak ne svyazannoe s esteticheskoj cennost'yu, tem ne menee stol' polno i nerazryvno slivaetsya vnashem soznanii s ocenkoj, chto my ne mozhem razdelit' ih. To est' Brenda nevol'no smeshivaet dve sovershenno raznye sistemy cennostej.
Tak znachit, Brenda - snob? Vse zavisit ot togo, chto schitat' snobizmom,- pozhe nam, vozmozhno, udastsya dat' emu opredelenie. V kachestve rabochej gipotezy predlagayu schitat', chto sut' snobizma zaklyuchaetsya v tom, chto pri ocenke togo ili inogo yavleniya proishodit nevol'naya podmena sistemy cennostej. I znachit, Brenda ne byla by snobom, esli by skazala tak: "ta kopiya ne ustupaet podlinniku po krasote। No vsezhe, po nekotorym prichinam, ne imeyushchim nichego obshchego s krasotoj, podlinnik nravitsya mne bol'she".
Brenda ne soznaet svoego snobizma iz-za togo, chto ne mozhet razmezhevat' dve sostavlyayushchie svoego perezhivaniya, ne mozhet ni vydelit' nekoe postoronnee obstoyatel'stvo, kotoroe delaet pristrastnym ee esteticheskoe suzhdenie, niosoznat' svoyu pristrastnost'.
YA ponimayu, chto rassuzhdayu kak pedant, zaladivshij, chto dvazhdy dva chetyre. No, obrativshis' k drugomu, no vsezhe rodstvennomu voprosu, my obnaruzhim, chto vse ne tak uzh ochevidno.
3.
V 1948 godu nemeckij hudozhnik Ditrih Faj, restavrirovavshij starinnuyu cerkov' Svyatoj Marii v Lyubeke, soobshchil, chto pod sloem shtukaturki egopodruchnye obnaruzhili ostatki goticheskih fresok XIII veka. Vosstanavlivat' freski poruchili pomoshchniku Faya, Lotaru Mal'skatu, zavershivshemu rabotu dvagoda spustya. V 1950 godu na ceremonii po povodu okonchaniya restavracionnyh rabot kancler Adenauer v prisutstvii mnozhestva iskusstvovedov, s╝ehavshihsyaso vseh koncov Evropy, zayavil, chto, po edinodushnomu mneniyu ekspertov, otnosyashchiesya k XIII veku izobrazheniya dvadcati odnogo svyatogo - eto "skazochnoe otkrytie i poistine bescennaya sokrovishchnica chudesno vozrozhdennyh shedevrov drevnosti".
Ni togda, ni pozzhe nikto iz znatokov ne usomnilsya v podlinnosti fresok. Lish' dva goda spustya sam gerr Mal'skat priznalsya v poddelke. On dobrovol'no yavilsya v upravlenie lyubekskoj policii, gde pokazal, chto vse do edinoj freski byli sobstvennoruchno im sfabrikovany po prikazu ego nachal'nika, gerra Faya, i prosil predat' ego sudu po obvineniyu v podloge. Odnako vedushchie nemeckie iskusstvovedy tverdo derzhalis' svoego: net i ne mozhet byt' somnenij vpodlinnosti fresok - gerr Mal'skat prosto ishchet deshevoj populyarnosti. Pravitel'stvo naznachilo komissiyu po rassledovaniyu, kotoraya prishla k vyvodu, chto restavraciya cerkovnoj rospisi byla fal'shivkoj, odnako k tomu vremeni gerr Mal'skat uzhe uspel priznat'sya v tom, chto sotnyami fabrikoval i prodaval kak podlinniki Rembrandta, Vatto, Tuluz-Lotreka, Pikasso, Anri Russo, Koro, SHagala, Vlaminka i drugih velikih masterov (policiya dazhe obnaruzhila neskol'ko takih poddelok doma u gerra Faya). Ne bud' etih ulik, nemeckie iskusstvovedy, navernoe, tak i ne priznali by, chto ih obveli vokrug pal'ca.
CHto zh, i znatoki mogut oshibat'sya, no ya klonyu ne k etomu. Voshititel'nyj obman gerra Mal'skata - lish' epizod v cepi udachnyh i ne tak davnorazoblachennyh podrazhanij i poddelok, sredi kotoryh samye neveroyatnye, pozhaluj, "polotna Vermera", vyshedshie iz ruk van Megerena. I tut vstaet muchitel'nyj vopros: neuzhto lyubekskie svyatye lishayutsya svoego velikolepiya iperestayut byt' "bescennoj sokrovishchnicej shedevrov" tol'ko potomu, chto ihnapisal gerr Mal'skat, a ne drugoj hudozhnik?
Na etot vopros est' raznye otvety, no snachala ya hochu doigrat' do koncasvoyu rol' advocatus diaboli: voz'mem drugoj primer i drugoe iskusstvo -Makfersonova "Ossiana". Istoriya eta stol' izvestna, chto ya lish' beglo eenapomnyu. Dzhejms Makferson (1736-1796), shotlandskij poet i iskatel' priklyuchenij, v odin prekrasnyj den' ob╝yavil, chto vo vremya stranstvij pogornoj SHotlandii nashel drevnie gel'skie rukopisi. Voodushevlennye etim izvestiem shotlandskie literatory organizovali podpisku chtoby material'no podderzhat' izyskaniya Makfersona, i v 1761 godu on opublikoval knigu podnazvaniem "Fingal, starinnaya epicheskaya poema v shesti knigah, a takzhe drugie poemy, sochinennye Ossianom, synom Fingala" (Ossian - legendarnyj geroj III veka i kel'tskij bard). Vskore posle "Ossiana" poyavilsya eshche bolee ob╝emistyj Ossianov epos "Temora", a vsled za nim - sbornik pod nazvaniem "Poemy Ossiana". Uchenye umy Anglii totchas usomnilis' v podlinnosti tekstov, somneniya vyrazil i doktor Dzhonson (kotoromu Makferson otvetil vyzovom na duel'), i do samoj smerti, pod razlichnymi neubeditel'nymi predlogami, publikator otkazyvalsya pechatat' svoi kel'tskie podlinniki. K koncu stoletiyavopros ob avtorstve byl reshen: issledovateli ustanovili, chto bol'shinstvo"Ossianovyh" tekstov napisal, ispol'zuya elementy kel'tskogo fol'klora, vse-taki sam Makferson.
I vnov' naprashivaetsya vopros: umalyaet li poeticheskuyu cennost' etih proizvedenij to obstoyatel'stvo, chto ih napisal ne Ossian, syn Fingala, a Dzhejms Makferson? "Ossianovy" teksty byli perevedeny na mnozhestvo yazykov i okazali znachitel'noe vliyanie na literaturnyj i kul'turnyj klimat Evropy konca XVIII - nachala XIX stoletiya. Vot kak ocenivaet tvorchestvo Makfersona Britanskaya enciklopediya:
"Nesmotrya na to chto avtor ispol'zoval mnozhestvo istochnikov, i ego rabota ne yavlyaetsya autentichnym spiskom kel'tskih rukopisej, tem ne menee eto nastoyashchee proizvedenie iskusstva, zalozhivshee osnovy evropejskogo, i prezhdevsego nemeckogo, romantizma... I Gerder, i Gete vysoko cenili eti poemy".
Podobnyh primerov beskonechno mnogo. Starinnaya mebel', rimskie skul'ptury, grecheskie terrakotovye statuetki, ital'yanskie madonny postoyanno poddelyvayutsya, fal'sificiruyutsya, kopiruyutsya, i nasha ocenka proizvedeniya iskusstva opredelyaetsya ne esteticheskim naslazhdeniem, ne neposredstvennoj radost'yu sozercaniya, a somnitel'nym i chasto neobosnovannym mneniem znatokov. Posredstvennoe, no priznannoe podlinnym polotno izvestnogo mastera cenitsya vyshe, chem bolee sil'naya rabota ego bezvestnogo uchenika, prinadlezhashchego k ego"shkole", i cenitsya ne tol'ko torgovcami iskusstvom, ch'ya cel' - vygodnoe vlozhenie kapitala, no i vsemi nami, vklyuchaya avtora etih strok. Znachit lieto, chto vse my snoby i kakaya-nibud' podpis', zaklyuchenie eksperta ili shtempel', udostoveryayushchij datirovku veshchi, dlya nas vazhnee ee samoj i prisushchejej krasoty?
4.
Teper' predstavlyu dovody zashchity. Dlya nih dovol'no odnoj frazy: nasha ocenka proizvedeniya literatury i iskusstva ne byvaet cel'noj, ona est'rezul'tat dvuh nezavisimyh, odnovremenno protekayushchih processov, kotoryeobyknovenno iskazhayut drug druga.
Tak, my ne prosto naslazhdaemsya krasotoj egipetskoj freski - i delo skoncom, a bezotchetno nastraivaem um na cennosti sootvetstvuyushchej epohi.Vo-pervyh, nam izvestno, chto egiptyane lish' otchasti uchityvali perspektivu. Mytakzhe znaem, chto figura obychno byla tem bol'she, chem vyshe bylo polozhenie vobshchestve izobrazhennogo na freske cheloveka. Inache govorya, my vidim kartinuskvoz' dvojnuyu ramu: skvoz' nastoyashchuyu ramu, kotoraya vydelyaet ee izokruzhayushchej sredy i, tak skazat', sozdaet dlya nee dyru v prostranstve; atakzhe - skvoz' podsoznatel'nuyu kontekstual'nuyu ramku, kotoraya otkryvaet dyruvo vremeni, i, ustremlyayas' v nee, nash um perenosit kartinu v druguyu epohu idruguyu kul'turnuyu atmosferu. Vsyakij raz, kogda my proizvodim, kak namkazhetsya, chisto esteticheskuyu ocenku, osnovannuyu na odnom lish' chuvstvennomvospriyatii, ona na samom dele sootnesena i s etoj vtoroj ramkoj - inachegovorya, kontekstom, mental'nym polem.
CHtoby verno ocenit' proizvedenij zhivopisi, literatury ili muzyki,neobhodimo uchityvat' ego epohu, chto my bessoznatel'no i delaem. Naivnopolagaya, chto ishodim iz absolyutnyh kriteriev, togda kak na samom delepol'zuemsya otnositel'nymi. Tak, esli my snachala lyubuemsya poddel'nymVermerom, dumaya, chto eto podlinnik, a potom smotrim na polotno, uzhe znaya,chto eto fal'shivka, nashe esteticheskoe perezhivanie v korne menyaetsya, hotyakartina ta zhe samaya: ona peremeshchaetsya v drugoj kontekst, i, znachit, vidim myee inache. to kasaetsya i izgotovitelya fal'shivki. On mozhet podrazhat'izobrazitel'nym priemam flamandskoj shkoly XVIII veka, no pisat' kak Vermerpo naitiyu ne mozhet: u nego drugoe oshchushchenie prostranstva, drugoe vospriyatiedejstvitel'nosti, i lish' osobym usiliem voli vycherkivaet on iz pamyati vse,chto nakopleno zhivopis'yu posle Vermera. Vprochem, esli emu i udalos' bykakim-to chudom uvidet' mir glazami flamandcev XVIII veka ili ital'yancevepohi Vozrozhdeniya, emu ponadobilsya by massovyj gipnoz, chtoby dolzhnym obrazomnastroit' i svoih pokupatelej.
Popolnit' svoi znaniya i opyt - zadacha vypolnimaya, a vot otbrosit' ihznachitel'no trudnee. Esli Pikasso reshaetsya prezret' zakony perspektivy,znachit, v otlichie ot drevneegipetskogo zhivopisca, kotoryj ih tak i nepostig, on uzhe minoval etu stadiyu izobrazitel'nosti. volyuciya- processneobratimyj; kul'tura toj ili inoj epohi mozhet idti vrode by v tom zhenapravlenij, chto i kul'tura bolee rannyaya, no ee razvitie sovershaetsya nasleduyushchem vitke spirali. Sovremennyj primitiv - eto ne to, chto drevnijprimitiv, i sovremennyj klassicizm ne to, chto klassicizm pohi klassicizma,lish' dushevnobol'noj sposoben otsech' kusok svoego proshlogo.
I vse zhe, sozercaya iskusstvo minuvshego, my vynuzhdeny proizvodit' kakraz takoe usechenie, inache nam ne nastroit'sya na mirovozzrenie i kul'turuchuzhoj epohi. CHtoby ponyat' proizvedenie, nuzhno proniknut'sya ego duhom, zabyvo sovremennyh predstavleniyah i obo vsem, chemu nauchilos' chelovechestvo sovremen Gomerova eposa ili vizantijskoj mozaiki. Nasha zadacha - spustit'sya vproshloe, ochistiv um ot sovremennyh znanij, odnako "spustit'sya" dlya nas,pust' neosoznanno, oznachaet "opustit'sya". My zakryvaem glaza na grubost'priemov, naivnost' vospriyatiya, zasil'e sueverij, nevezhestvo i otkrovennyeoshibki - my delaem drevnim skidku. Govorya po chesti, v nashem voshishcheniiklassikami vsegda est' ottenok snishoditel'nosti; i udovol'stvie, kotoroenam dostavlyayut golosa iz proshlogo, otchasti vyzvano poluosoznannymvysokomeriem: "Podumat' tol'ko, oni eto uzhe znali!" My budto spuskaemsya naodin vitok spirali i s trepetom i vostorgom smotrim snizu vverh na strashnyjDantov Raj, no v to zhe vremya - naklonyaemsya nad nim s zabotlivost'yuantikvara.
ta neizbezhnaya esteticheskaya dvojstvennost' pererozhdaetsya v snobizm,kogda kontekst vazhnej proizvedeniya, a pravo poglyadyvat' na proshloe sverhuvniz volnuet bol'she krasoty. Vse eto zachastuyu i vedet k nepravil'noj ocenke:my pereocenivaem mertvyh i nedoocenivaem zhivyh; my preklonyaemsya pered lyuboj"klassicheskoj", "antichnoj", "primitivnoj", a to i prosto staroj veshch'yu.Imenno iz-za etoj tendencii v ee krajnem vyrazhenii lyudi i chernyat "podstarinu" kronshtejny i kartinnye ramy, i etot vid snobizma my -sootvetstvenno - nazovem "patinirovannym".
K takomu iskazheniyu ocenki privodit uzhe znakomyj nam process: nekayashkala cennostej proeciruetsya na psihologicheski shodnyj, no ob╝ektivnoinoprirodnyj opyt; Sut' snobizma - v zhelanii izmerit' veshch' ne tem priborom:izmerit' ee krasotu termometrom i vzvesit' - s pomoshch'yu chasov.
Trinadcatiletnyuyu doch' moego priyatelya nedavno vodili v Grinvichskijmuzej. Kogda ee sprosili, chto ej bol'she vsego ponravilos', ona, nekoleblyas', nazvala rubashku Nel'sona. CHto zhe v nej takogo horoshego, udivilis'vzroslye, i devochka skazala: "Potryasno! Tol'ko podumat', sobstvennayarubashka, nastoyashchaya krov' cheloveka, kotoryj tak proslavilsya!"
Vostorg rebenka, ochevidno, srodni ocharovaniyu, kotoroe imeet dlya inyhlyudej chernil'nica Napoleona, klok volos egipetskoj mumii, moshchi svyatogo, pronosimye po ulicam vo vremya ezhegodnogo krestnogo hoda, obryvok verevki, nakotoroj povesili znamenitogo dusheguba, i schet iz prachechnoj, ostavshijsya ot Tolstogo. Primitivnyj um vosprinimaet prinadlezhavshuyu nekoemu cheloveku veshch'ne prosto kak pamyatku: veshch' tainstvennym obrazom vpityvaet auru hozyaina istol' zhe tainstvenno ee ispuskaet.
"YA uveren, chto bol'shinstvo iz nas ispytyvaet osoboe naslazhdenie, vonzayazuby v persik, vyrashchennyj v pomest'e grafa, kotoryj sostoit v rodstve skorolevskim semejstvom", - napisal ne tak davno v "Dejli ekspress" odinlondonskij fel'etonist.
V nashem podsoznanii zhivet pervobytnaya magiya: medal'on s pryad'yu volos,babushkino svadebnoe plat'e, pozheltevshij veer - napominanie o pervom bale,polkovoj vympel - vse eto fetishi, kotorym my poluosoznanno poklonyaemsya.Devochki-podrostki, razryvayushchie na suveniry naryad pop-zvezdy, sut' ne chtoinoe; kak vul'garnaya sovremennaya raznovidnost' revnostnoj pastvy,poklonyavshejsya oskolku kosti svyatogo. Vostorg, kotoryj nam vnushayut podlinnyerukopisi, mebel' s klejmom mastera, pero Dikkensa i teleskop Keplera, -bolee blagorodnoe proyavlenie toj zhe podsoznatel'noj sklonnosti. "Potryasno",kak vyrazilas' devochka, lyubovat'sya oblomkom statui Praksitelya - pust' onabol'she ne pohozha na chelovecheskuyu figuru, pust' u nee nos kak u prokazhennogo,i otbity ushnye rakoviny. Vse eto ne vazhno: prikosnoveniya mastera nadelili eeneissyakaemoj magicheskoj siloj, kotoraya, izluchayas', peredaetsya nam i vyzyvaettot zhe trepet, chto i krov' Nel'sona na ego "sobstvennoj rubashke".
Kogda vdrug vyyasnyaetsya, chto rastreskavshijsya i pochernevshij kusok holstai vpryam' napisan X, menyaetsya nashe otnoshenie k kartine i vozrastaet ee cena,no svyazano eto ne s ee krasotoj, ne s nashim chuvstvom prekrasnogo i ni s chempodobnym, a tol'ko s magiej gipnoza (vspomnim Brendu i ee Pikasso). Neveroyatnoe znachenie, kotoroe my pridaem podlinnomu, nastoyashchemu v tehpogranichnyh sluchayah, kogda lish' znatoku zametna raznica mezhdu originalom ipoddelkoj, - vsego lish' pervobytnyj fetishizm. Sami zhe Pogranichnye sluchai, kak skazhet vam vsyakij chestnyj torgovec predmetami iskusstva, stol'mnogochislenny, chto oni skorej i sostavlyayut pravilo. Bolee togo, staryemastera chasto preporuchali uchenikam propisyvat' detali bol'shogo polotna. Obychnogo posetitelya muzeya vlechet ne vid kartin, a magiya imen, magiyadrevnosti. My tak chasto podmenyaem esteticheskoe perezhivanie bessoznatel'nymfetishizmom i patinirovannym snobizmom, chto imenno oni opredelyayut nasheotnoshenie k iskusstvu proshlogo, a eto stol' zhe daleko ot iskrennegovoshishcheniya, kak pohvaly naryadu gologo korolya - ot komplimentovul'trasovremennomu iskusstvu. Vse eto slishkom ochevidno, i obsuzhdat' tutnechego, poetomu ya ostavlyayu kul'turnyj snobizm i perehozhu k snobizmusocial'nomu.
6.
U princa CHarl'za do sih por cely vse molochnye zuby. Sluh o tom, chto onodnogo lishilsya, sobral vchera vecherom tolpu zhazhdushchih ubedit'sya v etom.Nachalas' davka.
"Dejli sketch", oktyabr' 1Q54 g- "
Pendstoi, brave Crillon: nous. avons combattu a Arques et tu n'y etaispas". YA pozabyl, chto otvetil Krijon Genrihu IV, no uveren: on do konca zhizniproklinal sebya za to, chto upustil sluchaj vojti v istoriyu. To, chto ya nazovu"kompleksom Krijona", mozhno priblizitel'no opredelit' kak stremlenieuchastvovat' v istoricheskom sobytii ili hotya by pri nem prisutstvovat'. Napervyj vzglyad mozhet pokazat'sya, chto eta slabost' svojstvenna nemnogim: odnimlish' chestolyubcam i zavistnikam; no, po-moemu, eto nedug bolee ser'eznyj, chemdumayut, i porazhaet on, v toj ili inoj stepeni, velikoe mnozhestvo lyudej.Mariya B. yavlyaet soboj krajnij sluchaj etogo zabolevaniya, u nee "kompleksKrijona" vylilsya v zhelanie "perespat' s istoriej". Bolee umerennaya egoraznovidnost' - eto shiroko rasprostranennoe zhelanie svesti znakomstvo soznamenitostyami i "istoricheskimi" lichnostyami. Pohozhe, chto tomu prichinojnepomernoe tshcheslavie, vozmozhnost' prihvastnut': "YA poznakomilsya s samim X!"Odnovremenno v cheloveke mozhet govorit' i nepoddel'noe lyubopytstvo - zhelanieuznat', kakov H "v zhizni". Odnako milliony lyudej, stekavshihsya k Belomu domu,chtoby pozhat' ruku prezidentu (potom etot obychaj uprazdnili), byli oderzhimyne stol'ko tshcheslaviem i lyubopytstvom, skol'ko zhelaniem "pozhat' rukuIstorii". Tolpoj lyudej, kotorye gotovy na vse, lish' by hot' kraem glazapoglyadet' na koronaciyu, na zaezzhego gosudarstvennogo muzha ili na izverzhenievulkana, rukovodit, hotya by otchasti, zhelanie "prisutstvovat' pri rozhdeniiistorii", uchastvovat', puskaj passivno, kosvenno, v vazhnejshih sobytiyahsvoego vremeni.
Kompleks Krijona porozhdaet ves'ma trogatel'nuyu raznovidnost'social'nogo snoba - "soglyadataya istorii", oderzhimogo zhelaniem sostoyat' privazhnyh licah, druzhit' s temi, kto, v toj ili inoj sfere, vliyaet na svoevremya. Samym vydayushchimsya snobom ot istorii byl, po-vidimomu, Bosuell -proobraz vseh ohotnikov za znamenitostyami i sobiratelej avtografov, vsehteh, kto gotov celuyu noch' prostoyat' na ulice, tol'ko by mel'kom poglyadet' navydayushchuyusya lichnost' ili ne propustit' vazhnoe proisshestvie.
ZHizn' obshchestva celikom proniknuta kompleksom Krijona. Tak, imenno onvliyaet na nash vybor okruzheniya. My tyagoteem k tem, kto otlichilsya na kakom-topoprishche; k tem, kto priobrel "ves" v svoem professional'nom krugu i ch'idostizheniya, pust' dazhe sovershenno nam neinteresnye, vozmozhno, opredelyat liconashego vremeni. Ne vazhno, budet li to politika, kitaevedenie ilikollekcionirovanie tabakerok; ne vazhno, kakovy chelovecheskie kachestva etihperson. Cennost' cheloveka na rynke social'nyh otnoshenij opredelyaetsya ne tem,chto on est', a tem, chto on soboyu, v bukval'nom smysle, predstavlyaet. Malobyt' samim soboj - neobhodimo byt' "kem-to".
to nastol'ko chastoe yavlenie, chto trudno i pomyslit' obshchestvo, nezarazhennoe mikrobom snobizma. V takom steril'nom obshchestve o cheloveke sudiliby lish' po ego vnutrennim kachestvam, ne dumaya o slave, bogatstve iprofessional'nyh uspehah. Odnako tut zhe vstaet vopros: kakie imenno kachestvamy imeem v vidu? Muzhestvo ili smirenie, um ili dushevnoe teplo, a mozhet byt',pravednost'? CHtob vynesti ocenochnoe suzhdenie, nuzhno raspolagat' kriteriyamiocenki; inache govorya, nam trebuetsya merka, no kakaya? Ved' merka mozhet byt'nepodhodyashchej. Lyubitel' boksa otnyud' ne snob, hotya Dzho Luisa cenit vyshe, chemTomasa liota; ne snob i lyubitel' muzyki, kotoryj lyubit Iegudi Menuhinabol'she, chem Uinstona CHerchillya. Odnako hozyajka svetskogo salona, kotorayashodit po Menuhinu s uma i zhazhdet zapoluchit' ego k sebe na vecherinku, hotyaej medved' na uho nastupil, - snob, ibo delaet vid, chto cenit odno kachestvo,togda kak na samom dele cenit sovsem drugoe.
Byvaet, chto v osobyh obstoyatel'stvah obshchestvennaya gruppa vystraivaetdlya sebya "monolitnuyu" sistemu cennostej, togda snobizm pochti ne proyavlyaetsya,tak kak tam net drugoj shkaly, iskazhayushchej ocenku. Na peredovoj ili v opasnojekspedicii sochetanie muzhestva, optimizma, professionalizma i tovarishchestvayavlyaetsya vysshej cennost'yu, kotoraya vremenno otmenyaet vse drugie merki ivyvodit individa za ramki dolzhnosti, obshchestvennogo polozheniya i tomupodobnogo. V "zamknutyh" soobshchestvah tipa tyurem, lagerej, monastyrej ilituberkuleznyh sanatoriev obychno takzhe vyrabatyvaetsya monolitnaya sistemacennostej, pravda, drugaya, - tam trebuetsya inoe sochetanie kachestv. Vusloviyah krajnej nesvobody chleny zamknutoj gruppy sudyat drug o drugeisklyuchitel'no na osnovanii "vnutrennej cennosti" ili "chelovecheskih kachestv", ignoriruya vse prochie soobrazheniya, kotorye kak raz i lishayut ocenkuob╝ektivnosti.
Odnako v normal'nyh usloviyah chelovecheskoe obshchestvo predstavlyaet sobojhaos - smeshenie vzaimoisklyuchayushchih cennostnyh sistem, kotorye, postoyannoperesekayas', stalkivayutsya mezhdu soboj. Kak, za kakie kachestva sleduetvybirat' sebe druzej i znakomyh - po etomu voprosu trudno prijti k edinomumneniyu. My vse priznaem, chto sklonny druzhit' s lyud'mi, kotorye nas tvorcheskiraskreposhchayut, s kotorymi my chuvstvuem sebya svobodno, kotorye razdelyayut nashivkusy i interesy, ravny nam po kul'turnomu urovnyu i polozheniyu v obshchestve,verny, sposobny k soperezhivaniyu i privlekatel'ny dlya nas nezavisimo ot rangaili professii. Nelovko priznavat'sya, no rukovodstvuemsya my etimisoobrazheniyami v gorazdo men'shej stepeni, chem hotelos' by. Vse delo vgolovnoj idee, budto cheloveka mozhno lishit' "konteksta", konkretnyhobstoyatel'stv zhizni, - vot gde taitsya podvoh.
Pozvol'te mne privesti odin naglyadnyj - i obeskurazhivayushche tipichnyj -primer. Na odnoj mnogolyudnoj svetskoj vecherinke menya predstavili nichem neprimechatel'noj nemolodoj osobe, kotoraya sdelala mne rashozhij kompliment popovodu moej knigi. Imeni ee ya ne rasslyshal i pointeresovalsya, ne pishet liona sama. "Net, - otvechala ona, - u menya magazin damskogo plat'ya". Pripervoj zhe vozmozhnosti ya uliznul i, vzdohnuv s oblegcheniem, vstupil v besedus kem-to eshche, a potom etot kto-to eshche sprosil menya: "Nu i kak vamponravilas' knyaginya de G.?" - i nazval odno iz samyh proslavlennyh imenFrancii. YA obernulsya, vnov' vzglyanul na tu zhe malovyrazitel'nuyu zhenshchinu - ichto zhe? Ona vdrug pokazalas' mne sovershenno ocharovatel'noj. Hotya izmenilas'ne bol'she, chem preslovutaya kopiya Pikasso, okazavshayasya podlinnikom; noizmenilis' moi kriterii ocenki, i sobesednica yavilas' mne v drugom kontekste- i v drugom svete. Tak, mne pokazalos' primechatel'nym, chto pravnuchkalegendarnyh lichnostej vladeet magazinom damskogo plat'ya, a takzhe porazilachudovishchnaya zauryadnost' ee rechej. Po ironii sud'by, v rezul'tate moihdal'nejshih rassprosov vyyasnilos', chto ran'she knyaginya byla manekenshchicej, a sdomom de G. ona porodnilas' blagodarya korotkomu sluchajnomu braku. Takimobrazom, ona vernulas' v prezhnij kontekst - Pikasso vnov' razzhalovali i,vydvorili na lestnicu.
Odnako vsego let dvesti tomu nazad moyu stol' bystruyu peremenu mneniyasochli by ne snobistskoj, a estestvennoj: soglasno togdashnej ierarhiicennostej, knyagine po pravu otdavalos' predpochtenie pered chelovekom nizkogoproishozhdeniya. A neobyknovennoe vnimanie k zubam dobrogo princa CHarl'zavosprinimalos' by kak sovershenno normal'noe i trogatel'noe proyavlenienarodnoj lyubvi k svoemu budushchemu monarhu. V feodal'noj Evrope sushchestvovalapoistine monolitnaya sistema obshchestvennyh cennostej, soglasno kotorojdarovannye Bozh'ej milost'yu proishozhdenie, dolzhnost' i polozhenie sluzhiliobshcheprinyatym merilom. Posle shturma Bastilii i prinyatiya Deklaracii pravcheloveka sistema cennostej podverglas' izmeneniyam - po krajnej mere nabumage. No arhetipicheskie korni staryh sistem, a takzhe ih simvoly: blagorodnye koroli, prekrasnye princessy, hishchnye barony i doblestnye rycari- ne umerli i postoyanno vtorgayutsya v nashe liberal'no-demokraticheskoemirovozzrenie.
7.
Lyuboj vid snobizma (a ih velikoe mnozhestvo) vsegda mozhno svesti k odnoji toj zhe ishodnoj forme: smesheniyu dvuh raznyh sistem cennostej. Pervaya,S1,- ta, kotoruyu my vydaem za osnovopolagayushchuyu ili schitaemtakovoj i kuda vhodyat; esteticheskie kriterii, lichnoe obayanie, lichnyekachestva i tak dalee. Vtoraya, S2, nakladyvayas' na pervuyu,iskazhaet nashu ocenku; syuda otnosyatsya: fetishizm, kompleks Krijona, lyubov' kzvaniyam, vlasti i tomu podobnoe. Povtorim nashe prezhnee opredelenie vneskol'ko utochnennom vide: snobizm est' rezul'tat psihologicheskogo sliyaniyadvuh nezavisimyh sistem cennostej, raznyh po svoemu proishozhdeniyu i prirode,no nerazryvno svyazannyh v soznanii sub╝ekta.
Iz skazannogo ne sleduet, chto "inorodnaya" sistema S2 sama posebe, ne imeet cennosti - ee emocional'naya sila, iskazhayushchaya cennostiS1, chasto voshodit k glubokim, arhetipicheskim istochnikam. Tol'kosnob-perevertysh stal by, naprimer, utverzhdat', chto "aristokratiya", kotorayaponimalas' nekogda kak elita i kotoruyu v silu tradicii i vospitaniya otlichalivysokie standarty povedeniya, maner i vkusa, sama po sebe ne obladaetcennost'yu. Iz unikal'nogo social'nogo splava nizshih sloev aristokratii ivysshih sloev torgovoj burzhuazii, izvestnogo kak verhushka anglijskogosrednego klassa, vyshlo podavlyayushchee bol'shinstvo vedushchih politikov,literatorov, hudozhnikov i proshlogo, i samogo nedavnego vremeni; dazhe krajnelevye pisateli-marksisty nosili v 30-e gody i dvoryanskie, i meshchanskiefamilii. Sledovatel'no, "inorodnaya" cennostnaya shkala osnovana na poistinevelikom kul'turnom nasledii proshlogo. Navernoe, poetomu mozhno prostit'anglijskoj intelligencii stol' svojstvennuyu ej lyubov' k aristokratii. Privsem tom snobizm byl i ostaetsya urodlivoj hvor'yu anglijskogoobshchestva-anglichane naivno stremyatsya esli ne oshchutit' sebya elitoj, to hotya byzatesat'sya v ee krug, nesmotrya na ee ochevidnyj upadok. V dannom sluchaekompleks Krijona - eto strah ne stat' polnopravnym uchastnikom ocherednogoistoricheskogo sobytiya, kakovym yavlyaetsya ne novoe srazhenie pri Arke, ateatral'naya prem'era ili svetskij priem s koktejlyami. "Pends-toi, braveEvelyn: nous avons dine a Blenheim et tu n'y etais pas".
8.
Do sih por ya ne upominal o samom ochevidnom i rasprostranennom motivesocial'nogo snobizma - stremlenii podderzhat' svoe uyazvimoe ego, vtirayas' vobshchestvo sil'nyh mira sego, bud' to titulovannaya znat', denezhnye tuzy ilihudozhestvennaya elita. No takoe ob╝yasnenie malo chto daet. Kompensaciyakompleksov nepolnocennosti - chut' li He-glavnyj psihologicheskij mehanizm izvseh izvestnyh, no pochemu snob kompensiruet svoi kompleksy stol'svoeobrazno? Rassel Lajns v zabavnom esse "O snobah" pishet: "Snob, mozhnoskazat', po opredeleniyu uyazvim v svoem obshchestvennom polozhenii (ponimaemom vshirokom smysle slova), i snobizm dlya nego lish' sposob pomassirovat' svoeego. Vryad li est' lyudi stol' v sebe uverennye, chto nikogda ne nuzhdayutsya hotyaby v nekotoroj podpitke ego; sledovatel'no, net cheloveka, kotoryj ne byl bysnobom hot' v chem-to". to verno, no lish' otchasti - ved' sposobov"pomassirovat' svoe ego" stol'ko zhe, skol'ko sfer chelovecheskoj deyatel'nosti. Nachinaya ot Demosfena, kotoryj kompensiroval svoe zaikanie tem, chto zastavlyalsebya govorit' s nabitym kameshkami rtom, poka ne sdelalsya luchshim oratorom Grecii, i konchaya Napoleonom, kotoryj kompensiroval svoj malen'kij rost inizkoe proishozhdenie zavoevaniem Evropy, chuvstvo sobstvennoj ushcherbnostivsegda bylo moshchnym dvigatelem chestolyubiya. Vopros v drugom: pochemu v odnomsluchae kompensaciya vyrazhaetsya v tvorcheskih dostizheniyah, a v drugom - vnelepoj i pustoj poze? Verno, pochti kazhdomu cheloveku nuzhno poroj"podkormit'" svoe ego, no lish' snobu trebuetsya dlya etogo maslo oliv,vyzrevshih na Kapri vozle Golubogo grota.
Snob, chej cennostnyj etalon nichtozhen, presleduet pustye celi i neispytyvaet istinnogo udovol'stviya. On ne rvetsya k vlasti - emu lish' hochetsyavrashchat'sya sredi teh, kto eyu obladaet, i gret'sya v luchah ih slavy. Onpredpochitaet tesnuyu kamorku v otele lyuks komnate s vannoj i krasivym vidom vgostinice poproshche; on ishchet ne telesnogo komforta, kotoryj zastavlyaet nasstremit'sya k roskoshi, a gonitsya za prizrachnym: glavnoe dlya nego-ostanovit'sya v "Ritce". Ne luchshe obstoit delo s radostyami obshcheniya. On ishchetne lyubvi, druzhby i veseloj kompanii, a obshchestva izbrannyh, kak ni unyla etaperspektiva. Snob ot iskusstva poluchaet udovol'stvie ne ot kartin, a otvystavochnogo kataloga; snobu-intellektualu vazhen ne K'erkegor, a soznanietogo, chto on chitaet K'erkegora. Privychka k lozhnym cennostyam mozhet povliyat'dazhe na biologicheskie instinkty snoba: menyaetsya vkus, obonyanie,seksual'nost' - tak, ego vozbuzhdaet ne Bokkachcho, a Debrett. A let sto tomunazad, kogda ustricy i porter byli pishchej i napitkom bednyakov, i vkusovyesosochki snoba rabotali inache. Podytozhim: snob poluchaet udovol'stvie ne ot ob╝ekta svoih pristrastij,a ot nekoego vtorostepennogo obstoyatel'stva, svyazannogo s etim ob╝ektom;takim obrazom, eto psevdoudovol'stvie. ZHelaniya snoba vtorichny, staraniyabesplodny, radosti lozhny, a pobedy - vsego lish' samoobman. Luchshim simvolomdlya nego mozhet sluzhit' roskoshnaya antenna na kryshe Zagorodnogo doma, gde nettelevizora.
9.
Bez somneniya, v 50-e, gody XX veka nachinayushchej svetskoj koketkeprihodilos' trudnee, chem obychno dumayut. Samoe glavnoe- obladat' kul'turoj(my slyshali svoimi ushami, kak eto skazala odna molodaya aristokratka, tut zhepribaviv: "Vprochem, nado priznat', chto priobretat' ee skuchnovato"), novse-taki nevozmozhno posvyashchat' ej ves' den'.
"Hausvajf", aprel' 1954 g.
Perechislyat' vse formy snobizma - delo dolgoe i neimoverno utomitel'noe,no vse zhe hotelos' by upomyanut' nekotorye ne vpolne ochevidnye ego varianty.
Pogovorim, k primeru, o legkom prezrenii, s kakim anglijskaya znat'proiznosit slovo "obrazovannost'", a takzhe o gordosti i voodushevlenii, skakim zhenskaya ee polovina delaet zayavleniya vrode: "ya ne sil'na v orfografii,arifmetike, geografii..." i tak dalee. Kogda-to lyudi obrazovannye byli popreimushchestvu piscami, zhivshimi vprogolod', a eshche ran'she - rabami, togda kakvysshie klassy zanimalis' svoimi gospodskimi razvlecheniyami. Prenebrezhenie, skakim samye zakosnelye predstaviteli verhushki obshchestva po sej den' otnosyatsyak znaniyam, "obrazovannosti", "uchenosti", - nesomnenno, slabyj otgolosok tehdavno minuvshih dnej.
Drugaya, menee zametnaya, nedoocenka znanij vyzvana tem, chto v shkolahdelaetsya upor na gumanitarnye nauki i, sootvetstvenno, ignoriruyutsya tochnye;korni etoj tradicii takzhe legko obnaruzhit' v proshlom. Rezul'tat podobnogopodhoda paradoksalen: lyudi s velikim smushcheniem soznayutsya, chto ne slyshaliimeni kakogo-nibud' tret'esortnogo poeta ili hudozhnika, no s gordost'yu - chtoim sovershenno nevedomy zakony nasledstvennosti ili princip dejstviyaelektricheskoj lampochki.
Eshche odin tip snobizma, vyzvannyj neuvazheniem k znaniyam, - etosoznatel'noe kul'tivirovanie lichnyh prichud, stremlenie proslyt''anekdoticheskoj lichnost'yu". V obshchestve, gde ser'eznyj razgovor schitaetsyadurnym tonom, a uklonenie ot podobnoj opasnosti i umenie pridat' besedesmeshnoj harakter - tonom horoshim, procvetaet zuboskal'stvo, kotoroe, kaksornyaki, dushit vsyakoe zhivoe slovo, i maska chudaka ili, po krajnej mere,cheloveka so strannostyami yavlyaetsya vernejshim sposobom proizvesti vpechatlenie.Bezyskusstvennost' i pryamota ne cenyatsya - snobu nuzhen ne harakter, a"harakternost'". tot virus porazhaet dazhe velikie umy - dovol'no vspomnit'payasnichan'e SHou, chvanstvo anglijskih professorov, narochitoe "ekan'e"vysokolobyh, poval'noe uvlechenie ekscentrichnost'yu - vse eto dokazatel'stvatogo, chto razum ne vlasten nad pozoj.
Stol' zhe ochevidnoe yavlenie - "snobizm naoborot". Tradicionnuyu shkalucennostej prosto perevorachivayut s nog na golovu - i vot uzhe pered vamirekordsmeny skromnosti i chempiony neprimetnosti, vystavlyayushchie napokaz svoigryaznye nogti i koketnichayushchie svoim nevezhestvom. Navernoe, sleduyushcheepomeshatel'stvo veka zhvachki projdet pod lozungom: "Durnoj zapah izo rta -zalog seksapil'nosti". Esli my protivopostavim sverhutonchennyh krasnobaevPrusta molchunam Hemingueya, to tem samym opredelim krajnie polyusy snobizma vliterature.
Nakonec, sleduet upomyanut' i melanholichnuyu figuru "soznatel'nogo"snoba, kotoryj v otlichie ot snoba naivnogo, ili istinnogo, ponimaet, chtosnobizm - eto durno, no smirenno priznaetsya sebe, chto bez etoj sladkojotravy ili, esli ugodno, privychnogo kostylya on zhit' ne mozhet. CHistejshieobrazchiki soznatel'nogo, prezirayushchego sebya, no neizlechimogo snobizma legkonajti sredi sovremennyh anglijskih pisatelej.
10.
No tak li sladka eta otrava? V odnoj svoej knige ya kak-to obmolvilsya,chto hotel by napisat' prodolzhenie basni Lafontena "Lisica i vinograd".Primerno takoe. Neschastnaya lisa, osmeyannaya druz'yami, udruchennaya svoejneudachej i stradayushchaya kompleksom nepolnocennosti, ponimaet, chto otposlednego mozhno izbavit'sya odnim-edinstvennym sposobom. Poetomu ezhenoshchno,poka vse ostal'nye chleny stai poluchayut ot zhizni udovol'stvie, lakomyas'kradenymi zhirnymi kurochkami, ona tajno uprazhnyaetsya v lazanij. CHereznedelyu-druguyu upornyh trenirovok ej nakonec udaetsya dostat' vinograd, i chtozhe?... ee ozhidaet strashnoe razocharovanie. Vozhdelennyj vinograd i vpryam'okazyvaetsya kislyatinoj, kak ona brosila nevznachaj dlya otgovorki. No kto veto poverit? Ej i samoj s trudom veritsya, chto krupnye spelye s vidu yagodykisly, kak uksus. Dobycha vinograda stanovitsya ee navyazchivoj ideej. Zadyhayas'i oblivayas' potom, ona prodolzhaet ezhednevno karabkat'sya za grozd'yami i,dostav, davitsya, no est protivnye yagody s edinstvennoj cel'yu dokazat' sebe, chto u nee dostatochno muzhestva - muzhestva zreloj lichnosti, muzhestva lisy, -chtoby dobyt' ih. Na takoj diete dolgo ne protyanesh', i vskore ot lisyostayutsya tol'ko kozha da kosti; potom u nee poyavlyayutsya nervnye pristupy, i vkonce koncov ona umiraet ot yazvy zheludka.
ta basnya prizvana prodemonstrirovat', skol' tragichno polozhenie vseh"soznatel'nyh" snobov i kar'eristov. Umnyj snob otlichno znaet, chto klub ilikruzhok izbrannyh, kuda putem neimovernogo napryazheniya sil emu udalos'-takivteret'sya, ego bol'she ne privlekaet i ne zanimaet, odnako on vynuzhdenpitat'sya skudnymi plodami etogo vertograda, chtoby dokazat' sebe, chtopo-prezhnemu vhozh tuda. to otnositsya ko vsem, kto oderzhim pogonej zauspehom, bud' to kinozvezda, biznesmen, serdceedka ili derzhatel'nicasvetskogo salona. Dobravshis' nakonec do vozhdelennogo ploda i raz egootvedav, vse oni obnaruzhivayut, chto on sovsem ne tak horosh, kak grezilos', nodelat' nechego - pridetsya potet', vybivat'sya iz sil i do konca dnej vkushat'gor'kie plody svoego vybora.
Kuda ni glyan', segodnya vsya obshchestvennaya scena naselena toshchimi lisami, kotorye ob╝edayutsya kislym vinogradom; krolikami i kurami teper' interesuyutsyalish' samye neprityazatel'nye i ogranichennye iz lis'ego plemeni. Otsyudaepidemiya nesvareniya i kollektivnyj nevroz, kotorye priobreli neslyhannyjdosele razmah i svidetel'stvuyut o povsemestnom iskazhenii cennostejsovremennoj civilizacii.
Takim obrazom, vsepronikayushchij snobizm est' otrazhenie duhovnogo krizisai soputstvuyushchego emu moral'nogo i umstvennogo haosa. Iz-za otsutstviyatverdyh orientirov izmerenie cennostej nepodhodyashchej merkoj stanovitsyaneizbezhnym. Nash sovremennik, vooruzhennyj kompasom, strelka kotorogo vsegdaukazyvaet nevernoe napravlenie, i metrom, kotoryj v otlichie ot volshebnojpalochki obrashchaet v prah vse, chego kasaetsya, na oshchup' probiraetsya skvoz'debri mira - v metafizicheskih potemkah on gonitsya za prizrachnymi blagami,kotorye daruyut emu prizrachnye radosti.
Perevod s anglijskogo M. NAUMOVA
განათლების რეფორმა
განათლების რეფორმის შესახებ
(ეს წერილი დაბეჭდილია გაზეთში ”ახალი განათლება”, 10-16 თებერვალი, 2005 წელი, #4 (259) გვ. 4)
საქართველოში მიმდინარეობს განათლების სისტემის მორიგი რეფორმა. განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს ინტერნეტის გვერდის საშუალებით მისამართზე www.mes.gov.ge გავეცანი ეროვნულ სასწავლო გეგმას (ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლებისათვის და საგნობრივ პროგრამას ბუნებისმეტყველებაში)_პროექტი “ილია ჭავჭავაძე”. ამ დოკუმენტებიდან ჩანს, რომ იგი წინა რეფორმებისაგან რადიკალურად განსხვავდება. ამაში არაორდინარული არაფერია, რადგან განათლება კაცობრიობის მოღვაწეობის ის სფეროა, რომლის რეფორმა გარკვეული დროის შემდეგ აუცილებელი და გარდაუვალია; იცვლება საზოგადოება და, შესაბამისად, ეს მოითხოვს მოზარდი თაობის სწავლების სისტემის, აღზრდისა და განვითარების აუცილებელ ცვლილებას, მაგრამ არა არსებილის ერთბაშად უარყოფასა და დანგრევას, არამედ ზოგიერთი დადებითის შენარჩუნებას.
ამჟამინდელი რეფორმა განხორციელდება საზოგადოების დემოკრატიზაციის პირობებში. აქედან გამომდინარე, აუცილებელი და გარდაუვალია სკოლების დემოკრატიზაცია, კერძოდ, მისი ჰუმანიტარიზაცია. პირველად, რამდენიმე ათეული წლის შემდეგ, სკოლებში შემოიჭრა თავისუფლების იდეა, რაც მოსწავლეთათვის ეს ნიშნავს იმ ფორმისა და განათლების იმ დონის შერჩევას, რომელიც მათთვის მისაწვდომი და საინტერესო იქნება. მშობლებისთვის ისაა, რომ დაეხმარონ თავიანთ შვილებს საკუთარი ინტერესებისა და შესაძლებლობების რეალიზაციაში, ხოლო სკოლებისათვის, კონკრეტულად, მასწავლებლისათვის ნიშნავს მოახდინოს მათთვის ყველაზე უფრო მისაღები განათლების კონცეფციის რეალიზაცია. ეს უკვე ლოზუნგი კი არა, რეალობაა. თავიანთი ინდივიდუალური სასწავლო გეგმებითა და პროგრამებით მომუშავე სხვადასხვა ტიპის სასწავლო დაწესებულებების_საავტორო სკოლების, გიმნაზიებისა და ლიცეუმების გამოჩენა, თითქმის ყველა საგანში პარალელური სახელმძღვანელოების გამოსვლა ეს უკვე რეალური გადასვლაა ხისტი რეგლამენტირებული ერთსახოვანი სკოლიდან ახალგაზრდობის სწავლებისა და აღზრდის ჰუმანური მეთოდებით მომუშავე უფრო დემოკრატიულ სკოლაზე.
2001 წელს გამომცემლობა “ინტელექტმა” გამოსცა ჩემ მიერ შედგენილი წიგნი_”აზრის ჯაჭვი” (მოსწავლეთა ინტელექტის განვითარებისათვის), რომელსაც განათლების სამინისტრომ მიანიჭა გრიფი და დაამტკიცა დამხმარე სასწავლო მასალად მათემატიკაში, ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლის V-XI კლასების მოსწავლეთათვის. ამ წიგნის შესავალში მოკლედ გადმოვეცი ჩემი მოსაზრებები არსებული განათლების სისტემის შესახებ: “მრავალწლიანმა პედაგოგიურმა მოღვაწეობამ და თანამედროვე მეთოდური ლიტერატურის გაცნობამ დამარწმუნა, რომ სწავლების ტრადიციული მეთოდები მოითხოვს გადასინჯვას და სქოლასტიკისაგან განთავისუფლებას (სქოლასტიკა არის სკოლის მუშაობისა და ცხოვრების წესის სისტემა, რომელსაც სკოლის გარეთ არ გააჩნია არავითარი ფასეულობა, რადგან სკოლას არ შეუძლია მოამზადოს ბავშვები ცხოვრებისათვის).
ზოგჯერ ტრადიციული სკოლა იყენებს მხოლოდ ახსნისა და ნათქვამის საილუსტრაციოდ ცდებსაც, მაგრამ ასეთი ახსნა მხოლოდ ზედაპირულ და ფორმალურ ცოდნას იძვლევა, რომელიც ვერ მკვიდრდება ადამიანის გონებაში. ასეთი ცოდნა იმ ნორჩ ყლორტს წააგავს, ხეს რომ ჩამოსხეპენ და მიწაში ჩაარჭობენ. ცხადია, იგი მალე იღუპება. სწორედ ასეთი ზედაპირული, უფესვებო ცოდნას იძლევა ტრადიციული სკოლა, რომელიც თავის ნაკლოვანებებს ნიღბავს უშინაარსო, ხმამაღალი, წყალივით მორაკრაკე მრავალსიტყვაობით. რა თქმა უნდა, კარგი მეხსიერება შესანიშნავი თვისებაა, მაგრამ მას ხშირად შეცდომაში შეჰყავს პედაგოგი და მშობელი. საუბედუროდ, გამოცდებზეც მხოლოდ იმას ამოწმებენ, თუ რა დაიმახსოვრა მოსწავლემ. დაზეპირება არ ნიშნავს ცოდნასო, _ უთქვამს ფრანგ ფილოსოფოსს, ჰუმანისტ მიშელ დე მონტენს. იგი უარყოფდა სქოლასტიკოსთა მთავარ მეთოდს “ჩავასხათ ადამიანში ცოდნა, როგორც ძაბრში”.
საუბედუროდ, მთელი ტრადიციული სწავლება ემყარება მეხსიერებას, რომლის მექანიკურ გამოყენებას დაუძლურებამდე და გამოფიტვამდე მივყავართ. სამწუხაროდ, სწორედ ეს ემართება ჩვენს ახალგაზრდობას. სინამდვილეში ასეთი ცოდნის უსარგებლობა სულ უფრო და უფრო აშკარა ხდება. ახლა ყველგან, იშვიათად სკოლაში, ბევრს ლაპარაკობენ ჭეშმარიტ, ღრმა კულტურისა და ინტელექტის მნიშვნელობასა და მოაზროვნე თაობის აღზრდაზე.
ცხადია, ამ ურთულეს პირობებში რომ იცხოვრო, საჭიროა, იაზროვნო. სწორედ ამიტომ გაგახსენეთ დიდი ფრანგი ფილოსოფოსისა და მათემატიკოსის რენე დეკარტის გამონათქვამი: “Cogito, ergo sum” (“ვაზროვნებ, მაშასადამე ვარსებობ”).
ბევრ რამეში ვეთანხმები და პრაქტიკულად ვიყენებ მეოცე საუკუნის გამოჩენილი ფრანგი პედაგოგის სელესტენ ფრენეს (1896-1966), ორიგინალური პედაგოგიური სისტემისა და “პედაგოგიური ინვარიანტების” ავტორის, მოსაზრებებს. უნდა ვიფიქროთ, რომ ნამდვილი კულტურისა და ინტელექტის განვითარებისაკენ მიმავალი გზა ექსპერიმენტულ მოსინჯვაზე გადის. ცოდნის შეძენა მიიღწევა ექსპერიმენტის გზით, და არა წესებისა და კანონების შესწავლით (გაზეპირებით), როგორც ზოგჯერ ფიქრობენ. წესებისა და კანონების პირველ რიგში შესწავლა იმას ჰგავს ურემი ხარებს წინ დავუყენოთ. ცოცხალი ექსპერიმენტული მუშაობის პრინციპია: “მეფოლადე მხოლოდ ღუმელთან შეიძლება გახდე”. სამწუხაროდ, ტრადიციული სკოლა ავითარებს მხოლოდ აბსტრაქტული აზროვნების უნარს, რაც შორსაა რეალური ცხოვრების მოთხოვნებისაგან. მათ, ვისაც ჰიპერტროფირებული (არანორმალურად განვითარებული) აქვს ინტელექტის ეს ფორმა, შეუძლიათ შესანიშნავად იმსჯელონ ნებისმიერ “ჭკვიანურ” თემაზე, მაგრამ სრულიად უმწეონი აღმოჩნდებიან, როცა საქმე შეეხება ცხოვრებასა და გარემოსთან ადაპტაციას.
არსებობს ინტელექტის სხვა ტიპებიც და ისინი ექსპერიმენტული მოსინჯვის პროცესში ვითარდება. ესენია: ხელით შრომის უნარი, შემოქმედებითი უნარი, პრობლემათა გონივრული, პრაქტიკული გაგების უნარი, შემეცნებისადმი მეცნიერული მიდგომის უნარი, სოციალურ-პოლიტიკური მიმართულების მქონე ინტელექტი, რომლის მფლობელთაგან იზრდებიან, ყალიბდებიან საზოგადოებრივი მოღვაწენი.
კაცობრიობა ყოველთვის მაღალ შეფასებას აძლევდა ინტელექტის ამ სხვადასხვაგვარ ფორმებს. სწორედაც რომ მათი შემწეობით გვყავს ხელოვნების გენიოსი მოღვაწენი, გამომგონებლები თუ მეცნიერები. ასეთი ხალხი ვერ ეგუებოდა სწავლების ტრადიციულ ხერხებს და, ხშირად, ისინი სკოლაში ჩამორჩებოდნენ.
თანამედროვე საზოგადოებას ესაჭიროება განსხვავებული მიმართულების კადრები _ გამომგონებლები და მკვლევარები, რაც მოითხოვს ინტელექტის სხვადასხვა ფორმის განვითარებას.
კარგად ვიცით, რომ ბავშვის ბუნება არაფრით განსხვავდება ზრდასრული ადამიანის ბუნებისაგან. განსხვავება მხოლოდ გამოცდილებასა და განვითრების დონეშია. არც ბავშვსა და არც უფროსს არ უყვარს, როცა რამეს უბრძანებენ. ყოველი ადამიანი ასეა მოწყობილი _ ნებისმიერი ბრძანება თითქმის ავტომატურად წინააღმდეგობის გრძნობას იწვევს: ადამიანი წითლდება, აზრი ეფანტება და პირველი სურვილი, რაც უჩნდება, ეს არის, წინ აღუდგეს, არ დაემორჩილოს ბრძანებას. კანონზომიერია შემდეგი მტკიცება: ნებისმიერი ავტორიტარული ბრძანება ყოველთვის შეცდომაა. ნებისმიერ ბრძანებას, როგორც წესი, ბავშვი თუ უფროსი, პასუხობს უარყოფითად: “არა!” მნიშვნელობა არა აქვს, ხმამაღლა წარმოთქვამენ ამ სიტყვას, თუ ხმადაბლა. ამიტომ მათთან საჭიროა მეგობრული ურთიერთობა.
ამ ქვეყანაზე არავის უყვარს ფუჭი შრომა, რობოტივით მოქმედება, არავის ეხალისება რაიმე სამუშაოს შესრულება სხვისი ჩანაფიქრის მიხედვით. ყოველი შრომითი საქმიანობა დამოუკიდებელი და შემოქმედებითი უნდა იყოს. ერთი და იგივე სამუშაო ერთისათვის მძიმე მონობაა, მეორისათვის_თავისუფალი შემოქმედებითი შრომა, რომელიც მას ყოველთვის დიდ სიამოვნებას ანიჭებს.
ცოდნის ათვისების ყველაზე ეფექტური გზაა არა უბრალო დაკვირვება, ახსნა და რაიმეს დემონსტრაცია, როგორც მიმდინარეობს ტრადიციულ სკოლაში, არამედ შემეცნების ბუნებრივი, მეცნიერული და უნივესალური მეთოდი, რომელიც ციკლურად ვითარდება: ფაქტების ერთობლიობის ანალიზისა და პრობლემის დასმით_ჰიპოთეზისაკენ; ჰიპოთეზიდან_თეორიული შედეგებისაკენ; შედეგებიდან_მათი ინტერპრეტაციით ექსპერიმენტული შემოწმებისაკენ და, ბოლოს, პრაქტიკული გამოყენებისაკენ...”
ეს ამონარიდი იმიტომ მოვიყვანე, რომ ეროვნულ სასწავლო გეგმაში გამოცდილი პედაგოგების ბევრი ასეთი მოსაზრება გათვალისწინებულია და ეს ძალიან კარგია, მაგამ ზოგი რამ მოითხოვს საფუძვლიან დაკვირვებას და კარგად განხილვას.
ამ პირობებში დიდი სარგებლობის მოტანა შეუძლია განათლების საკითხებზე მეცნიერებისა და კულტურის სფეროში მოღვაწე გამოჩენილი ადამიანების მიერ გამოთქმული მოსაზრებებისა და შეხედულებების გათვალისწინებას. ზოგიერთი მათგანი (ცხადია, ძალიან მცირე ნაწილი) ეროვნული სასწავლო გეგმის შედგენის მონაწილეა. მაგრამ, ჩემი აზრით, საოცარია ერთი მეტად მნიშვნელოვანი ფაქტი: ასტრონომია, როგორც ფიზიკა, ერთ-ერთი უძველესი საბუნებისმეტყველო მეცნიერებაა და როგორც სასწავლო საგანი, განსაკუთრებით უდიდესია მისი ზოგადსაგანმანათლებლო, კულტურული, განმავითარებელი და მსოფლმხედველობითი მნიშვნელობა, მაშინ, როდესაც იგი ეროვნულ სასწავლო გეგმაში გაუთვალისწინებელ საგნების სიაშია (მაგ. ცეკვა, ფოტოგრაფია, ასტრონომია და სხვ.!!!), როგორც ფაკულტატური საგანი.
ამასთან დაკავშირებით მინდა გავიხსენო ერთი მეტად საყურადღებო ფაქტი. როგორც ცნობილია, საბჭოთა კავშირის არსებობის დროს ყველა რესპუბლიკაში ძირითადი სასწავლო საგნები და განსაკუთრებით ფუნდამენტური და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებების საფუძველები უნიფიცირებული სახელმძღვანელოებით (რუსულიდან ნათარგმნი სახელმძღვანელოებით) ისწავლებოდა. ასტრონომია კი მხოლოდ საქართველოში ეროვნული სახელმძღვანელოთი ისწავლებოდა (ავტ. ბატონი ევგენი ხარაძე). 1973-74 სასწავლო წელს (მაშინ საქართველოს განათლების სამინისტროს სახელმძღვანელოების განყოფილებაში ვმუშაობდი) სსრ კავშირის განათლების სამინისტროდან მოვიდა წერილი, რითაც მოითხოვდნენ ამ სახელმძღვანელოს რუსულად თარგმნას და სარეცენზიოდ მოსკოვში გაგზავნას (სინამდვილეში, მათ უნდოდათ საქართველოშიც ისე, როგორც ყველა სხვა რესპუბლიკაში, შემოეტანათ ვორონცოვ-ველიამინოვის ავტორობით დაწერილი ასტრონომიის სახელმძღვანელო). ამ პერიოდში ბატონი ევგენი ხარაძე საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის პრეზიდენტი გახლდათ. ცხადია, ეს წერილი მას გავაცანით. სახელმძღვანელო რუსულად თარგმნეს და მოსკოვში გავგზავნეთ. რამდენიმე ხნის შემდეგ საქართველოს განათლების სამინისტრომ კვლავ მიიღო მოსკოვიდან წერილი, რომელშიც აღნიშნული იყო, რომ ამ სახელმძღვანელოთი სწავლება შეიძლება (მოკლედ, ბატონ ევგენი ხარაძის დამსახურებამ და ავტორიტეტმა განაპირობა ეს გამონაკლისი ყოფილ იმპერიაში). ამ სახელმძღვანელოთი საქართველოში მრავალი თაობა აღიზარდა. მიუხედავად იმისა, რომ იგი უკვე საკმაოდ მოძველებულია და უკანასკნელ მიღწევებს არ შეიცავს, ის დღესაც გამოიყენება XI კლასებში.
მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოში ასტრონომიის, როგორც სასწავლო საგნის სწავლების გამოცდილებაა (15 წელი ვასწავლიდი თბილისის 47-ე საშუალო სკოლაში), არსებობს ასტროფიზიკური ობსერვატორია, გვყავს ამ დარგის შესანიშნავი მეცნიერები, რომელთაც შეუძლია ახალი, უფრო სრულყოფილი სახელმძღვანელოს, ან ინტეგრირებული სახელმძღვანელოს დაწერა (მაგ.”ფიზიკა და ასტრონომია”, როგორც ზოგიერთ ქვეყნაშია, მაგალითად რუსეთში). რატომ არის ის ცეკვასთან და ფოტოგრაფიასთან ერთად ფაკულტატურ საგნებში გადატანილი?! საინტერესოა, რას ფიქრობს ამის შესახებ ბატონი გია მაჩაბელი _საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის აბასთუმნის ასტროფიზიკური ობსერვატორიის წამყვანი მეცნიერთანამშრომელი, ფიზიკა-მათემატიკის მეცნიერებათა დოქტორი, როგორც ეროვნული სასწავლო გეგმის შექმნის ერთ-ერთი მონაწილე.
გულდასმით გავეცანი საგნობრივ პროგრამას ბუნებისმეტყველებაში. ეს დოკუმენტი სტრუქტურითა და შინაარსით საკმაოდ მაღალ დონეზეა შედგენილი: დასაბუთებულია საბუნებისმეტყველო განათლების მნიშვნელობა; სწავლების მიზანი და ამოცანები; საფეხურების აღწერა_დაწყებითი (I-VI კლ.), საბაზო (VII-IX კლ.) და საშუალო (X-XII კლ.) სკოლა; სპეციფიკური უნარ-ჩვევები და მათი განვითარეება საფეხურების მიხედვით; მიმართულებები და მათი აღწერა; ამ საგნების სწავლების ორგანიზაცია. ინტერნეტის ზემოთ აღნიშნულ გვერდზე, ჯერჯერობით, გამოქვეყნებულია დაწყებითი სკოლის (I-VI კლ.) სტანდარტი და პროგრამის შინაარსი კლასების მიხედვით. ამ დოკუმენტებიდან ჩანს, რომ საბუნებისმეტყველო მეცნიერებების საფუძვლების სწავლებაში ნამდვილად რეოლუციური ცვლილებებია გათვალისწინებული. საბუნებისმეტყველო მეცნიერებების (ალბათ, მათი საფუძვლების) სწავლების მიზანსა და ამოცანებში აღნიშნულია: “საბუნებისმეტყველო დისციპლინების სწავლების მიზანია, მოსწავლე აზიაროს ბუნებისმეტყველების თანამედროვე მიღწევებს...”, ცოდნა: “...დედამიწა და კოსმოსი...” (დაწყებითი სკოლა). ამ მიზნების განხორციელება ელემენტარულ დონეზე ბუნებისმცოდნეობის საგანში მართლაც შეიძლება, მაგრამ საბაზო და საშუალო სკოლაში უფრო მეტი ცოდნის მიწოდებაა საჭირო. ეს კი, ჩემი აზრით, შესაძლებელია ასტრონომიისა და ფიზიკის საკითხების ინტეგრირებით. ყოველი ადამიანი, მითუმეტეს, მოსწავლე, ხომ ხანდახან მაინც უყურებს მოწმენდილ ცას, რომელიც ღამით ვარსკვლავებითაა მოჭედილი (ის ხომ ყოველთვის უდიდესი ფილოსოფოსების გაოცებას იწვევდა), მაგრამ საფუძვლიანად და შეგნებულად სწავლის გარეშე ის დაინახავს რამეს?! ცქერა ხომ დანახვას არ ნიშნავს! ცხადია, ბუნების მოვლენებს ბევრი უყურებს, ცოტა ხედავს!
უნარ-ჩვევები: აქ ჩამოთვლილია “დაკვირვება, აღწერა; აღრიცხვა; კლასიფიკაცია; გაზომვა/რიცხვების გამოყენება; კომუნიკაცია; განჭვრეტა; დაგეგმვა; მონაცემების ინტერპრეტაცია; ჰიპოთეზის გამოთქმა: ექსპერიმენტის ჩატარება; მოდელის შექმნა და გამოყენება”. ცხადია, ეს შემეცნების მეცნიერული მეთოდის დაუფლებას ნიშნავს. ამრიგად, საბუნებისმეტყველო საგნების სწავლებისას მოითხოვება შემეცნების მეცნიერული მეთოდის გამოყენების უნარ-ჩვევების დაუფლება (რაც აღნიშნული მაქვს “აზრის ჯაჭვის” შესავალში). ამ მეთოდს, როგორც ყველა გამოცდილი მასწავლებელი, ყოველთვის დიდ მნიშვნელობას ვანიჭებ და ვიყენებ ფიზიკისა და ასტრონომიის სწავლების პროცესში.
საფეხურების აღწერაში (დაწყებითი, საბაზო და საშუალო) ყველგან მითითებულია ექსპერიმენტის დაგეგმვა და წარმართვა, მონაცემთა შეგროვება-დამუშავება. ეს, მართლაც, ერთ-ერთი მთავარი მეთოდია საბუნებისმეტყველო განათლების მისაღებად. უდიდესი მეცნიერი ალბერტ აინშტაინი აღნიშნავდა:
“ფიზიკის სწავლების პირველ საფეხურზე, ექსპერიმენტული მხარის გარდა, მისგან ყველაფერი უნდაგამოირიცხოს. კარგი ექსპერიმენტი ხშირად უფრო ფასეულია, ვიდრე წვალებით მიღებული ოცი განყენებული ფორმულა. ნორჩი გონებისათვის ფიზიკის ფორმულები ისევე მშრალია, როგორც ისტორიის ქრონოლოგიური თარიღები”.
ცხადია, სწავლებაში ამ მეთოდის განხორციელებას ესაჭიროება მატერიალურ-ტექნიკური ბაზა (ხელსაწყო-იარაღები, ლაბორატორიები) და მეთოდური მითითებები (სათანადო ლიტერატურა). ამის შესახებ ეროვნულ სასწავლო გეგმაში კი არაფერია ნახსენები. ჩემი აზრით, აქ აღნიშნულ მოთხოვნებთან ერთად, მითითებული უნდა იყოს იმ ხელსაწყო-იარაღებისა და თვალსაჩინოებების ჩამონათვალი, რომელთა გამოყენებითაც მიიღწევა სწავლების მაღალ დონეზე განხორციელება. მათი გამოყენების გარეშე, ტრადიციული სკოლის მსგავსად, მოგვიხდება მხოლოდ აბსტრაქტული აზროვნების უნარის განვითარება, რაც შორს იქნება რეალური ცხოვრების მოთხოვნებისაგან. ძველი სისტემა, რომელიც საქართველოს სკოლებს ამარაგებდა საჭირო ხელსაწყო-იარაღებითა და თვალსაჩინოებებით, მოშლილია.
საქართველოში სათანადო წარმოება საბჭოთა კავშირის დროსაც კი არ არსებობდა, ახლა ხომ ამაზე საუბარიც ზედმეტია. ამ ხარვეზის ნაწილობრივ გამოსწორების მიზნით განათლების სამინისტროს წინა ხელმძღვანებლობამ მოაწყო დამხმარე სასწავლო მასალებისა და თვალსაჩინოებების ორი გამოფენა (2002 წ. და 2003 წ.), სადაც, მართალია, ხელსაწყოები მცირე რაოდენობით იყო წარმოდგენილი (ისიც_სხვა ქვეყნებიდან შემოტანილი და საკმაოდ ძვირი), მაგრამ სხვადასხვა სახის დამხმარე მასალებით (ადგილობრივი წარმოების, რუქები, პლაკატები, წიგნები და სხვ.)_საკმაოდ მდიდარი, რაც უფასოდ დაურიგა საქართველოს სკოლებს. შეიძლება, ამ გამოფენებს რაღაც ნაკლოვანებები ჰქონდა, მაგრამ მან მაინც გარკვეული დახმარება გაუწია სკოლებსა და მასწავლებლებს. პირადად მეც მომცა სტიმული, რომ დამემზადებინა ფიზიკის სწავლებაში გამოსაყენებელი რაიმე ხელსაწყო_დავამზადე კიდეც. მაგ. “თანაბარი მოძრაობის შესასწავლი ხელსაწყო”, რომელიც, შეკვეთის მიხედვით, სკოლებმა უკვე მიიღეს.
გამოფენის შემდეგ მოვახდინე ამ ხელსაწყოს მოდერნიზება, იგი გამოიყენება რამდენიმე სადემონსტრაციო და ლაბორატორიული სამუშაოს ჩასატარებლად ფიზიკაში (ხელსაწყო ძალიან მარტივია და შეიძლება მისი გამოყენება დაწყებით სკოლაში ბუნებისმცოდნეობის სწავლების პროცესში, მაგ. VI კლასში, რომლის სტანდარტსა და პროგრამაში მოითხოვება: “მოძრაობის ტრაექტორიის დახასიათება, გავლილი მანძილისა და დროის გაზომვა, მონაცემების შეგროვება, მათი წარმოდგენა ცხრილის სახით, სიჩქარი მათემატიკური ფორმულირება, მისი რიცხვითი მნიშვნელობისა და ერთეულის დადგენა, სიჩქარეთა შედარება”) და 31.05.2004 წელს, როგორც სასარგებლო მოდელზე, წარვადგინე განაცხადი საქართველოს ინტელექტუალური საკუთრების ეროვნულ ცენტრში (“საქპატენტი”). 6.08.2004 წ. საპატენტო ექსპერტიზამ მიიღო დადებითი გადაწყვეტილება ამ ხელსაწყოზე (სახელწოდებით “სერელის ხელსაწყო”) პატენტის გაცემის შესახებ. კარგი იქნება, თუ მსგავს გამოფენებს უფრო უკეთესად ჩაატარებს განათლების სამინისტროს ახალი ხელმძღვანელობა. სხვანაირად ეროვნულ სასწავლო გეგმაში გათვალისწინებული მნიშვნელოვანი საკითხები მხოლოდ ქაღალდზე იქნება გადმოცემული _რეალურად განუხორციელებელი დარჩება.
ამასთან დაკავშირებით მინდა აღვნიშნო, რომ, ჯერ კიდევ მეოცე საუკუნის დასაწყისში, თბილისში არსებობდა ამიერკავკასიის წარმომადგენელი იაკობ მიხეილის ძე აბეზგუზი (მისამართი: პასკევიჩის ქუჩა, სახ. #1. საფოსტო ყუთი #97), რომელიც ამიერკავკასიის სკოლებს სთავაზობდა გერმანიაში დამზადებულ ხელსაწყო-იარაღებს და ფიზიკის კაბინეტებს ამარაგებდა. იმ დროს ქალაქ დრეზდენში იბეჭდებოდა ფიზიკის ხელსაწყო-იარაღების კატალოგი, სადაც ყველა ინფორმაცია (სახელწოდება, ილუსტრაცია, ნომერი და ფასი) იყო მოცემული მათ შესახებ. 1905 წელს გამოცემული ერთი ასეთი კატალოგი არსებობდა 1847 წელს თბილისში დაარსებულ წმინდა ნინოს ქალთა სასწავლებელის (ამჯამად 47-ე სკოლა) ფიზიკის კაბინეტში. გთავაზობთ ამ კატალოგის ყდისა და სატიტულო გვერდის ილუსტრაციას (საბჭოთა კავშირში დამზადებული ფიზიკის ხელსაწყო-იარაღები, რომლებიც ჯერ კიდევ შემორჩენილია ჩვენს სკოლებში, ძირითადად, ამ კატალოგის მიხედვით არის დამზადებული, ე. ი. იყენებდნენ გერმანულ გამოცდილებას).
(ეს წერილი დაბეჭდილია გაზეთში ”ახალი განათლება”, 10-16 თებერვალი, 2005 წელი, #4 (259) გვ. 4)
საქართველოში მიმდინარეობს განათლების სისტემის მორიგი რეფორმა. განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროს ინტერნეტის გვერდის საშუალებით მისამართზე www.mes.gov.ge გავეცანი ეროვნულ სასწავლო გეგმას (ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლებისათვის და საგნობრივ პროგრამას ბუნებისმეტყველებაში)_პროექტი “ილია ჭავჭავაძე”. ამ დოკუმენტებიდან ჩანს, რომ იგი წინა რეფორმებისაგან რადიკალურად განსხვავდება. ამაში არაორდინარული არაფერია, რადგან განათლება კაცობრიობის მოღვაწეობის ის სფეროა, რომლის რეფორმა გარკვეული დროის შემდეგ აუცილებელი და გარდაუვალია; იცვლება საზოგადოება და, შესაბამისად, ეს მოითხოვს მოზარდი თაობის სწავლების სისტემის, აღზრდისა და განვითარების აუცილებელ ცვლილებას, მაგრამ არა არსებილის ერთბაშად უარყოფასა და დანგრევას, არამედ ზოგიერთი დადებითის შენარჩუნებას.
ამჟამინდელი რეფორმა განხორციელდება საზოგადოების დემოკრატიზაციის პირობებში. აქედან გამომდინარე, აუცილებელი და გარდაუვალია სკოლების დემოკრატიზაცია, კერძოდ, მისი ჰუმანიტარიზაცია. პირველად, რამდენიმე ათეული წლის შემდეგ, სკოლებში შემოიჭრა თავისუფლების იდეა, რაც მოსწავლეთათვის ეს ნიშნავს იმ ფორმისა და განათლების იმ დონის შერჩევას, რომელიც მათთვის მისაწვდომი და საინტერესო იქნება. მშობლებისთვის ისაა, რომ დაეხმარონ თავიანთ შვილებს საკუთარი ინტერესებისა და შესაძლებლობების რეალიზაციაში, ხოლო სკოლებისათვის, კონკრეტულად, მასწავლებლისათვის ნიშნავს მოახდინოს მათთვის ყველაზე უფრო მისაღები განათლების კონცეფციის რეალიზაცია. ეს უკვე ლოზუნგი კი არა, რეალობაა. თავიანთი ინდივიდუალური სასწავლო გეგმებითა და პროგრამებით მომუშავე სხვადასხვა ტიპის სასწავლო დაწესებულებების_საავტორო სკოლების, გიმნაზიებისა და ლიცეუმების გამოჩენა, თითქმის ყველა საგანში პარალელური სახელმძღვანელოების გამოსვლა ეს უკვე რეალური გადასვლაა ხისტი რეგლამენტირებული ერთსახოვანი სკოლიდან ახალგაზრდობის სწავლებისა და აღზრდის ჰუმანური მეთოდებით მომუშავე უფრო დემოკრატიულ სკოლაზე.
2001 წელს გამომცემლობა “ინტელექტმა” გამოსცა ჩემ მიერ შედგენილი წიგნი_”აზრის ჯაჭვი” (მოსწავლეთა ინტელექტის განვითარებისათვის), რომელსაც განათლების სამინისტრომ მიანიჭა გრიფი და დაამტკიცა დამხმარე სასწავლო მასალად მათემატიკაში, ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლის V-XI კლასების მოსწავლეთათვის. ამ წიგნის შესავალში მოკლედ გადმოვეცი ჩემი მოსაზრებები არსებული განათლების სისტემის შესახებ: “მრავალწლიანმა პედაგოგიურმა მოღვაწეობამ და თანამედროვე მეთოდური ლიტერატურის გაცნობამ დამარწმუნა, რომ სწავლების ტრადიციული მეთოდები მოითხოვს გადასინჯვას და სქოლასტიკისაგან განთავისუფლებას (სქოლასტიკა არის სკოლის მუშაობისა და ცხოვრების წესის სისტემა, რომელსაც სკოლის გარეთ არ გააჩნია არავითარი ფასეულობა, რადგან სკოლას არ შეუძლია მოამზადოს ბავშვები ცხოვრებისათვის).
ზოგჯერ ტრადიციული სკოლა იყენებს მხოლოდ ახსნისა და ნათქვამის საილუსტრაციოდ ცდებსაც, მაგრამ ასეთი ახსნა მხოლოდ ზედაპირულ და ფორმალურ ცოდნას იძვლევა, რომელიც ვერ მკვიდრდება ადამიანის გონებაში. ასეთი ცოდნა იმ ნორჩ ყლორტს წააგავს, ხეს რომ ჩამოსხეპენ და მიწაში ჩაარჭობენ. ცხადია, იგი მალე იღუპება. სწორედ ასეთი ზედაპირული, უფესვებო ცოდნას იძლევა ტრადიციული სკოლა, რომელიც თავის ნაკლოვანებებს ნიღბავს უშინაარსო, ხმამაღალი, წყალივით მორაკრაკე მრავალსიტყვაობით. რა თქმა უნდა, კარგი მეხსიერება შესანიშნავი თვისებაა, მაგრამ მას ხშირად შეცდომაში შეჰყავს პედაგოგი და მშობელი. საუბედუროდ, გამოცდებზეც მხოლოდ იმას ამოწმებენ, თუ რა დაიმახსოვრა მოსწავლემ. დაზეპირება არ ნიშნავს ცოდნასო, _ უთქვამს ფრანგ ფილოსოფოსს, ჰუმანისტ მიშელ დე მონტენს. იგი უარყოფდა სქოლასტიკოსთა მთავარ მეთოდს “ჩავასხათ ადამიანში ცოდნა, როგორც ძაბრში”.
საუბედუროდ, მთელი ტრადიციული სწავლება ემყარება მეხსიერებას, რომლის მექანიკურ გამოყენებას დაუძლურებამდე და გამოფიტვამდე მივყავართ. სამწუხაროდ, სწორედ ეს ემართება ჩვენს ახალგაზრდობას. სინამდვილეში ასეთი ცოდნის უსარგებლობა სულ უფრო და უფრო აშკარა ხდება. ახლა ყველგან, იშვიათად სკოლაში, ბევრს ლაპარაკობენ ჭეშმარიტ, ღრმა კულტურისა და ინტელექტის მნიშვნელობასა და მოაზროვნე თაობის აღზრდაზე.
ცხადია, ამ ურთულეს პირობებში რომ იცხოვრო, საჭიროა, იაზროვნო. სწორედ ამიტომ გაგახსენეთ დიდი ფრანგი ფილოსოფოსისა და მათემატიკოსის რენე დეკარტის გამონათქვამი: “Cogito, ergo sum” (“ვაზროვნებ, მაშასადამე ვარსებობ”).
ბევრ რამეში ვეთანხმები და პრაქტიკულად ვიყენებ მეოცე საუკუნის გამოჩენილი ფრანგი პედაგოგის სელესტენ ფრენეს (1896-1966), ორიგინალური პედაგოგიური სისტემისა და “პედაგოგიური ინვარიანტების” ავტორის, მოსაზრებებს. უნდა ვიფიქროთ, რომ ნამდვილი კულტურისა და ინტელექტის განვითარებისაკენ მიმავალი გზა ექსპერიმენტულ მოსინჯვაზე გადის. ცოდნის შეძენა მიიღწევა ექსპერიმენტის გზით, და არა წესებისა და კანონების შესწავლით (გაზეპირებით), როგორც ზოგჯერ ფიქრობენ. წესებისა და კანონების პირველ რიგში შესწავლა იმას ჰგავს ურემი ხარებს წინ დავუყენოთ. ცოცხალი ექსპერიმენტული მუშაობის პრინციპია: “მეფოლადე მხოლოდ ღუმელთან შეიძლება გახდე”. სამწუხაროდ, ტრადიციული სკოლა ავითარებს მხოლოდ აბსტრაქტული აზროვნების უნარს, რაც შორსაა რეალური ცხოვრების მოთხოვნებისაგან. მათ, ვისაც ჰიპერტროფირებული (არანორმალურად განვითარებული) აქვს ინტელექტის ეს ფორმა, შეუძლიათ შესანიშნავად იმსჯელონ ნებისმიერ “ჭკვიანურ” თემაზე, მაგრამ სრულიად უმწეონი აღმოჩნდებიან, როცა საქმე შეეხება ცხოვრებასა და გარემოსთან ადაპტაციას.
არსებობს ინტელექტის სხვა ტიპებიც და ისინი ექსპერიმენტული მოსინჯვის პროცესში ვითარდება. ესენია: ხელით შრომის უნარი, შემოქმედებითი უნარი, პრობლემათა გონივრული, პრაქტიკული გაგების უნარი, შემეცნებისადმი მეცნიერული მიდგომის უნარი, სოციალურ-პოლიტიკური მიმართულების მქონე ინტელექტი, რომლის მფლობელთაგან იზრდებიან, ყალიბდებიან საზოგადოებრივი მოღვაწენი.
კაცობრიობა ყოველთვის მაღალ შეფასებას აძლევდა ინტელექტის ამ სხვადასხვაგვარ ფორმებს. სწორედაც რომ მათი შემწეობით გვყავს ხელოვნების გენიოსი მოღვაწენი, გამომგონებლები თუ მეცნიერები. ასეთი ხალხი ვერ ეგუებოდა სწავლების ტრადიციულ ხერხებს და, ხშირად, ისინი სკოლაში ჩამორჩებოდნენ.
თანამედროვე საზოგადოებას ესაჭიროება განსხვავებული მიმართულების კადრები _ გამომგონებლები და მკვლევარები, რაც მოითხოვს ინტელექტის სხვადასხვა ფორმის განვითარებას.
კარგად ვიცით, რომ ბავშვის ბუნება არაფრით განსხვავდება ზრდასრული ადამიანის ბუნებისაგან. განსხვავება მხოლოდ გამოცდილებასა და განვითრების დონეშია. არც ბავშვსა და არც უფროსს არ უყვარს, როცა რამეს უბრძანებენ. ყოველი ადამიანი ასეა მოწყობილი _ ნებისმიერი ბრძანება თითქმის ავტომატურად წინააღმდეგობის გრძნობას იწვევს: ადამიანი წითლდება, აზრი ეფანტება და პირველი სურვილი, რაც უჩნდება, ეს არის, წინ აღუდგეს, არ დაემორჩილოს ბრძანებას. კანონზომიერია შემდეგი მტკიცება: ნებისმიერი ავტორიტარული ბრძანება ყოველთვის შეცდომაა. ნებისმიერ ბრძანებას, როგორც წესი, ბავშვი თუ უფროსი, პასუხობს უარყოფითად: “არა!” მნიშვნელობა არა აქვს, ხმამაღლა წარმოთქვამენ ამ სიტყვას, თუ ხმადაბლა. ამიტომ მათთან საჭიროა მეგობრული ურთიერთობა.
ამ ქვეყანაზე არავის უყვარს ფუჭი შრომა, რობოტივით მოქმედება, არავის ეხალისება რაიმე სამუშაოს შესრულება სხვისი ჩანაფიქრის მიხედვით. ყოველი შრომითი საქმიანობა დამოუკიდებელი და შემოქმედებითი უნდა იყოს. ერთი და იგივე სამუშაო ერთისათვის მძიმე მონობაა, მეორისათვის_თავისუფალი შემოქმედებითი შრომა, რომელიც მას ყოველთვის დიდ სიამოვნებას ანიჭებს.
ცოდნის ათვისების ყველაზე ეფექტური გზაა არა უბრალო დაკვირვება, ახსნა და რაიმეს დემონსტრაცია, როგორც მიმდინარეობს ტრადიციულ სკოლაში, არამედ შემეცნების ბუნებრივი, მეცნიერული და უნივესალური მეთოდი, რომელიც ციკლურად ვითარდება: ფაქტების ერთობლიობის ანალიზისა და პრობლემის დასმით_ჰიპოთეზისაკენ; ჰიპოთეზიდან_თეორიული შედეგებისაკენ; შედეგებიდან_მათი ინტერპრეტაციით ექსპერიმენტული შემოწმებისაკენ და, ბოლოს, პრაქტიკული გამოყენებისაკენ...”
ეს ამონარიდი იმიტომ მოვიყვანე, რომ ეროვნულ სასწავლო გეგმაში გამოცდილი პედაგოგების ბევრი ასეთი მოსაზრება გათვალისწინებულია და ეს ძალიან კარგია, მაგამ ზოგი რამ მოითხოვს საფუძვლიან დაკვირვებას და კარგად განხილვას.
ამ პირობებში დიდი სარგებლობის მოტანა შეუძლია განათლების საკითხებზე მეცნიერებისა და კულტურის სფეროში მოღვაწე გამოჩენილი ადამიანების მიერ გამოთქმული მოსაზრებებისა და შეხედულებების გათვალისწინებას. ზოგიერთი მათგანი (ცხადია, ძალიან მცირე ნაწილი) ეროვნული სასწავლო გეგმის შედგენის მონაწილეა. მაგრამ, ჩემი აზრით, საოცარია ერთი მეტად მნიშვნელოვანი ფაქტი: ასტრონომია, როგორც ფიზიკა, ერთ-ერთი უძველესი საბუნებისმეტყველო მეცნიერებაა და როგორც სასწავლო საგანი, განსაკუთრებით უდიდესია მისი ზოგადსაგანმანათლებლო, კულტურული, განმავითარებელი და მსოფლმხედველობითი მნიშვნელობა, მაშინ, როდესაც იგი ეროვნულ სასწავლო გეგმაში გაუთვალისწინებელ საგნების სიაშია (მაგ. ცეკვა, ფოტოგრაფია, ასტრონომია და სხვ.!!!), როგორც ფაკულტატური საგანი.
ამასთან დაკავშირებით მინდა გავიხსენო ერთი მეტად საყურადღებო ფაქტი. როგორც ცნობილია, საბჭოთა კავშირის არსებობის დროს ყველა რესპუბლიკაში ძირითადი სასწავლო საგნები და განსაკუთრებით ფუნდამენტური და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებების საფუძველები უნიფიცირებული სახელმძღვანელოებით (რუსულიდან ნათარგმნი სახელმძღვანელოებით) ისწავლებოდა. ასტრონომია კი მხოლოდ საქართველოში ეროვნული სახელმძღვანელოთი ისწავლებოდა (ავტ. ბატონი ევგენი ხარაძე). 1973-74 სასწავლო წელს (მაშინ საქართველოს განათლების სამინისტროს სახელმძღვანელოების განყოფილებაში ვმუშაობდი) სსრ კავშირის განათლების სამინისტროდან მოვიდა წერილი, რითაც მოითხოვდნენ ამ სახელმძღვანელოს რუსულად თარგმნას და სარეცენზიოდ მოსკოვში გაგზავნას (სინამდვილეში, მათ უნდოდათ საქართველოშიც ისე, როგორც ყველა სხვა რესპუბლიკაში, შემოეტანათ ვორონცოვ-ველიამინოვის ავტორობით დაწერილი ასტრონომიის სახელმძღვანელო). ამ პერიოდში ბატონი ევგენი ხარაძე საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის პრეზიდენტი გახლდათ. ცხადია, ეს წერილი მას გავაცანით. სახელმძღვანელო რუსულად თარგმნეს და მოსკოვში გავგზავნეთ. რამდენიმე ხნის შემდეგ საქართველოს განათლების სამინისტრომ კვლავ მიიღო მოსკოვიდან წერილი, რომელშიც აღნიშნული იყო, რომ ამ სახელმძღვანელოთი სწავლება შეიძლება (მოკლედ, ბატონ ევგენი ხარაძის დამსახურებამ და ავტორიტეტმა განაპირობა ეს გამონაკლისი ყოფილ იმპერიაში). ამ სახელმძღვანელოთი საქართველოში მრავალი თაობა აღიზარდა. მიუხედავად იმისა, რომ იგი უკვე საკმაოდ მოძველებულია და უკანასკნელ მიღწევებს არ შეიცავს, ის დღესაც გამოიყენება XI კლასებში.
მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოში ასტრონომიის, როგორც სასწავლო საგნის სწავლების გამოცდილებაა (15 წელი ვასწავლიდი თბილისის 47-ე საშუალო სკოლაში), არსებობს ასტროფიზიკური ობსერვატორია, გვყავს ამ დარგის შესანიშნავი მეცნიერები, რომელთაც შეუძლია ახალი, უფრო სრულყოფილი სახელმძღვანელოს, ან ინტეგრირებული სახელმძღვანელოს დაწერა (მაგ.”ფიზიკა და ასტრონომია”, როგორც ზოგიერთ ქვეყნაშია, მაგალითად რუსეთში). რატომ არის ის ცეკვასთან და ფოტოგრაფიასთან ერთად ფაკულტატურ საგნებში გადატანილი?! საინტერესოა, რას ფიქრობს ამის შესახებ ბატონი გია მაჩაბელი _საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის აბასთუმნის ასტროფიზიკური ობსერვატორიის წამყვანი მეცნიერთანამშრომელი, ფიზიკა-მათემატიკის მეცნიერებათა დოქტორი, როგორც ეროვნული სასწავლო გეგმის შექმნის ერთ-ერთი მონაწილე.
გულდასმით გავეცანი საგნობრივ პროგრამას ბუნებისმეტყველებაში. ეს დოკუმენტი სტრუქტურითა და შინაარსით საკმაოდ მაღალ დონეზეა შედგენილი: დასაბუთებულია საბუნებისმეტყველო განათლების მნიშვნელობა; სწავლების მიზანი და ამოცანები; საფეხურების აღწერა_დაწყებითი (I-VI კლ.), საბაზო (VII-IX კლ.) და საშუალო (X-XII კლ.) სკოლა; სპეციფიკური უნარ-ჩვევები და მათი განვითარეება საფეხურების მიხედვით; მიმართულებები და მათი აღწერა; ამ საგნების სწავლების ორგანიზაცია. ინტერნეტის ზემოთ აღნიშნულ გვერდზე, ჯერჯერობით, გამოქვეყნებულია დაწყებითი სკოლის (I-VI კლ.) სტანდარტი და პროგრამის შინაარსი კლასების მიხედვით. ამ დოკუმენტებიდან ჩანს, რომ საბუნებისმეტყველო მეცნიერებების საფუძვლების სწავლებაში ნამდვილად რეოლუციური ცვლილებებია გათვალისწინებული. საბუნებისმეტყველო მეცნიერებების (ალბათ, მათი საფუძვლების) სწავლების მიზანსა და ამოცანებში აღნიშნულია: “საბუნებისმეტყველო დისციპლინების სწავლების მიზანია, მოსწავლე აზიაროს ბუნებისმეტყველების თანამედროვე მიღწევებს...”, ცოდნა: “...დედამიწა და კოსმოსი...” (დაწყებითი სკოლა). ამ მიზნების განხორციელება ელემენტარულ დონეზე ბუნებისმცოდნეობის საგანში მართლაც შეიძლება, მაგრამ საბაზო და საშუალო სკოლაში უფრო მეტი ცოდნის მიწოდებაა საჭირო. ეს კი, ჩემი აზრით, შესაძლებელია ასტრონომიისა და ფიზიკის საკითხების ინტეგრირებით. ყოველი ადამიანი, მითუმეტეს, მოსწავლე, ხომ ხანდახან მაინც უყურებს მოწმენდილ ცას, რომელიც ღამით ვარსკვლავებითაა მოჭედილი (ის ხომ ყოველთვის უდიდესი ფილოსოფოსების გაოცებას იწვევდა), მაგრამ საფუძვლიანად და შეგნებულად სწავლის გარეშე ის დაინახავს რამეს?! ცქერა ხომ დანახვას არ ნიშნავს! ცხადია, ბუნების მოვლენებს ბევრი უყურებს, ცოტა ხედავს!
უნარ-ჩვევები: აქ ჩამოთვლილია “დაკვირვება, აღწერა; აღრიცხვა; კლასიფიკაცია; გაზომვა/რიცხვების გამოყენება; კომუნიკაცია; განჭვრეტა; დაგეგმვა; მონაცემების ინტერპრეტაცია; ჰიპოთეზის გამოთქმა: ექსპერიმენტის ჩატარება; მოდელის შექმნა და გამოყენება”. ცხადია, ეს შემეცნების მეცნიერული მეთოდის დაუფლებას ნიშნავს. ამრიგად, საბუნებისმეტყველო საგნების სწავლებისას მოითხოვება შემეცნების მეცნიერული მეთოდის გამოყენების უნარ-ჩვევების დაუფლება (რაც აღნიშნული მაქვს “აზრის ჯაჭვის” შესავალში). ამ მეთოდს, როგორც ყველა გამოცდილი მასწავლებელი, ყოველთვის დიდ მნიშვნელობას ვანიჭებ და ვიყენებ ფიზიკისა და ასტრონომიის სწავლების პროცესში.
საფეხურების აღწერაში (დაწყებითი, საბაზო და საშუალო) ყველგან მითითებულია ექსპერიმენტის დაგეგმვა და წარმართვა, მონაცემთა შეგროვება-დამუშავება. ეს, მართლაც, ერთ-ერთი მთავარი მეთოდია საბუნებისმეტყველო განათლების მისაღებად. უდიდესი მეცნიერი ალბერტ აინშტაინი აღნიშნავდა:
“ფიზიკის სწავლების პირველ საფეხურზე, ექსპერიმენტული მხარის გარდა, მისგან ყველაფერი უნდაგამოირიცხოს. კარგი ექსპერიმენტი ხშირად უფრო ფასეულია, ვიდრე წვალებით მიღებული ოცი განყენებული ფორმულა. ნორჩი გონებისათვის ფიზიკის ფორმულები ისევე მშრალია, როგორც ისტორიის ქრონოლოგიური თარიღები”.
ცხადია, სწავლებაში ამ მეთოდის განხორციელებას ესაჭიროება მატერიალურ-ტექნიკური ბაზა (ხელსაწყო-იარაღები, ლაბორატორიები) და მეთოდური მითითებები (სათანადო ლიტერატურა). ამის შესახებ ეროვნულ სასწავლო გეგმაში კი არაფერია ნახსენები. ჩემი აზრით, აქ აღნიშნულ მოთხოვნებთან ერთად, მითითებული უნდა იყოს იმ ხელსაწყო-იარაღებისა და თვალსაჩინოებების ჩამონათვალი, რომელთა გამოყენებითაც მიიღწევა სწავლების მაღალ დონეზე განხორციელება. მათი გამოყენების გარეშე, ტრადიციული სკოლის მსგავსად, მოგვიხდება მხოლოდ აბსტრაქტული აზროვნების უნარის განვითარება, რაც შორს იქნება რეალური ცხოვრების მოთხოვნებისაგან. ძველი სისტემა, რომელიც საქართველოს სკოლებს ამარაგებდა საჭირო ხელსაწყო-იარაღებითა და თვალსაჩინოებებით, მოშლილია.
საქართველოში სათანადო წარმოება საბჭოთა კავშირის დროსაც კი არ არსებობდა, ახლა ხომ ამაზე საუბარიც ზედმეტია. ამ ხარვეზის ნაწილობრივ გამოსწორების მიზნით განათლების სამინისტროს წინა ხელმძღვანებლობამ მოაწყო დამხმარე სასწავლო მასალებისა და თვალსაჩინოებების ორი გამოფენა (2002 წ. და 2003 წ.), სადაც, მართალია, ხელსაწყოები მცირე რაოდენობით იყო წარმოდგენილი (ისიც_სხვა ქვეყნებიდან შემოტანილი და საკმაოდ ძვირი), მაგრამ სხვადასხვა სახის დამხმარე მასალებით (ადგილობრივი წარმოების, რუქები, პლაკატები, წიგნები და სხვ.)_საკმაოდ მდიდარი, რაც უფასოდ დაურიგა საქართველოს სკოლებს. შეიძლება, ამ გამოფენებს რაღაც ნაკლოვანებები ჰქონდა, მაგრამ მან მაინც გარკვეული დახმარება გაუწია სკოლებსა და მასწავლებლებს. პირადად მეც მომცა სტიმული, რომ დამემზადებინა ფიზიკის სწავლებაში გამოსაყენებელი რაიმე ხელსაწყო_დავამზადე კიდეც. მაგ. “თანაბარი მოძრაობის შესასწავლი ხელსაწყო”, რომელიც, შეკვეთის მიხედვით, სკოლებმა უკვე მიიღეს.
გამოფენის შემდეგ მოვახდინე ამ ხელსაწყოს მოდერნიზება, იგი გამოიყენება რამდენიმე სადემონსტრაციო და ლაბორატორიული სამუშაოს ჩასატარებლად ფიზიკაში (ხელსაწყო ძალიან მარტივია და შეიძლება მისი გამოყენება დაწყებით სკოლაში ბუნებისმცოდნეობის სწავლების პროცესში, მაგ. VI კლასში, რომლის სტანდარტსა და პროგრამაში მოითხოვება: “მოძრაობის ტრაექტორიის დახასიათება, გავლილი მანძილისა და დროის გაზომვა, მონაცემების შეგროვება, მათი წარმოდგენა ცხრილის სახით, სიჩქარი მათემატიკური ფორმულირება, მისი რიცხვითი მნიშვნელობისა და ერთეულის დადგენა, სიჩქარეთა შედარება”) და 31.05.2004 წელს, როგორც სასარგებლო მოდელზე, წარვადგინე განაცხადი საქართველოს ინტელექტუალური საკუთრების ეროვნულ ცენტრში (“საქპატენტი”). 6.08.2004 წ. საპატენტო ექსპერტიზამ მიიღო დადებითი გადაწყვეტილება ამ ხელსაწყოზე (სახელწოდებით “სერელის ხელსაწყო”) პატენტის გაცემის შესახებ. კარგი იქნება, თუ მსგავს გამოფენებს უფრო უკეთესად ჩაატარებს განათლების სამინისტროს ახალი ხელმძღვანელობა. სხვანაირად ეროვნულ სასწავლო გეგმაში გათვალისწინებული მნიშვნელოვანი საკითხები მხოლოდ ქაღალდზე იქნება გადმოცემული _რეალურად განუხორციელებელი დარჩება.
ამასთან დაკავშირებით მინდა აღვნიშნო, რომ, ჯერ კიდევ მეოცე საუკუნის დასაწყისში, თბილისში არსებობდა ამიერკავკასიის წარმომადგენელი იაკობ მიხეილის ძე აბეზგუზი (მისამართი: პასკევიჩის ქუჩა, სახ. #1. საფოსტო ყუთი #97), რომელიც ამიერკავკასიის სკოლებს სთავაზობდა გერმანიაში დამზადებულ ხელსაწყო-იარაღებს და ფიზიკის კაბინეტებს ამარაგებდა. იმ დროს ქალაქ დრეზდენში იბეჭდებოდა ფიზიკის ხელსაწყო-იარაღების კატალოგი, სადაც ყველა ინფორმაცია (სახელწოდება, ილუსტრაცია, ნომერი და ფასი) იყო მოცემული მათ შესახებ. 1905 წელს გამოცემული ერთი ასეთი კატალოგი არსებობდა 1847 წელს თბილისში დაარსებულ წმინდა ნინოს ქალთა სასწავლებელის (ამჯამად 47-ე სკოლა) ფიზიკის კაბინეტში. გთავაზობთ ამ კატალოგის ყდისა და სატიტულო გვერდის ილუსტრაციას (საბჭოთა კავშირში დამზადებული ფიზიკის ხელსაწყო-იარაღები, რომლებიც ჯერ კიდევ შემორჩენილია ჩვენს სკოლებში, ძირითადად, ამ კატალოგის მიხედვით არის დამზადებული, ე. ი. იყენებდნენ გერმანულ გამოცდილებას).
თუკი ერთი საუკუნის წინათ ასეთ საკითხებზე ფიქრობდა და ახორციელებდა საბჭოთა კავშირის შექმნამდე არსებული საქართველოს განათლების ხელმძღვანელობა, ახლა, XXI საუკუნეში, როდესაც თავისუფალ საქართველოში გათვალისწინებულია განათლების სისტემის რევოლუციური რეფორმა, რატომ არაფერი არაა ნახსენები ეროვნულ სასწავლო გეგმაში ამის შესახებ?!
საქართველოს ეროვნულ სასწავლო გეგმაში, მრავალ სიახლესთან ერთად, ერთ-ერთი ყველაზე საყურადღებოა საგნების ინტეგრირებული სწავლება. დიდი ხანია, ამის გამოცდილება ბევრ ქვეყანას აქვს, მათ შრის რუსეთსაც (საქართველოში რამდენიმე წლის წინ საბუნებისმეტყველო საგნების ინტეგრირების აუცილებლობაზე ფიქრობდა და მუშაობდა პედაგოგიკის მეცნიერებათა კანდიდატი, ფიზიკოსი, ბატონი ოთარ ხაზარაძე, რომლის შრომების ორი ნაწილი გამომცემლობა “ინტელექტმა” 2004-2005 წლებში გამოსცა). ეროვნულ სასწავლო გეგმაში ნათქვამია: “სამყარო ჩვენ ირგვლივ ერთიანია და არ არის საგნებად დანაწილებული...” (ცხადია, იგულისხმება სასწავლო საგნები_მეცნიერების საფუძვლები). ეს, რა თქმა უნდა, ასეა და ჩვენს წელთაღრიცხვამდე დიდი ხნის წინათ ასეც განიხილავდნენ ფილოსოფოსები. მაგრამ, როდესაც, ბუნების კვლევასთან დაკავშირებით, დაგროვდა დიდი ცოდნა, თანდათან ჩამოყალიბდა სხვადასხვა მეცნიერება, როგორიცაა ფიზიკა, ქიმია, ბიოლოგია, გეოგრაფია და სხვა.
ამჟამად ეს მეცნიერებები იმდენად არიან განვითარებული, რომ თითოეული მათგანის რომელიმე ნაწილის საფუძვლიან შესწავლას ერთი ადამიანის სიცოცხლის ხანგრძლივობაც კი არ ჰყოფნის. თანამედროვე, რომელიმე დიდი პრობლემის გადაწყვეტა მოითხოვს სხვადასხვა დარგის მეცნიერების ერთობლივ კვლევას. სკოლებში კი ამ მეცნიერებების საფუძვლები ისწავლება, რათა მომავალ თაობას სწორი წარმოდგენა ჰქონდეს სამყაროზე, როგორც ერთ მთლიანზე; ამისათვის კი საჭიროა სათანადო უნარ-ჩვევები (ამის შესახებ საკმაოდ კარგად არის გადმოცემული ეროვნულ სასწავლო გეგმაში). საჭიროა სასწავლო საგნებს შორის არსებობდეს მჭიდრო კავშირი. ამდენად, გამართლებულია ინტეგრირებული სახელმძღვანელოების შემოღება. დაწყებით სკოლაში (I-VI კლასები) ამის განხორციელება უფრო ადვილი იქნება, ვიდრე სბაზო (VI I - I X კლასები) და საშუალო (X-XI კლასები) სკოლებში. მითუმეტეს, როდესაც გათვალისწინებულია სამი საბუნებისმეტყველო საგნის (ბიოლოგიის, ქიმიის და ფიზიკის) ინტეგრირება.
ცხადია, იტეგრირებულ სახელმძღვანელოდ ვერ ჩაითვლება ისეთი წიგნი-სახელმძღვანელო, სადაც ერთი თავი იქნება ბიოლოგია, მეორე_ქიმია, მესამე_ფიზიკა. ინტეგრირებულ სახელმძღვანელოში საკითხები შერწყმული უნდა იყოს ერთმანეთთან, რაც ყოველთვის, ალბათ, ვერ მოხერხდება. ან ვინ დაწერს ასეთ სახელმძღვანელოს ასეთ მოკლე დროში?! ან ასეთ სახელმძღვანელოს აპრობაცია არ უნდა?! (ერთი წელი განა საკმარისი იქნება აპრობაციისათვის?!) აქვე მწვავედ დადგება მასწავლებლის პრობლემა. გვყავს (ან მოკლე დროში გვეყოლება?) ისეთი მასწავლებლები, რომლებიც შეძლებენ ასეთი სახელმძღვანელოთი სწავლებას?! ვინ იფიქრებს სათანადო მატერიალურ-ტექნიკურ ბაზაზე (კაბინეტებისა და ლაბორატორიების აღჭურვაზე?)?
საშუალო სკოლაში ისწავლება საგნები: ბიოლოგია, ფიზიკა, ქიმია. მაგრამ არა როგორც ძირითადი, არამედ: მე-10 კლასში_თითო სემესტრში თითო საგანი (ტრიმესტრული პრინციპით), ხოლო მე-11 და მე-12 კლასებში ეს საგნები შედის არჩევითი დისციპლინების ჯგუფში და ისწავლება ერთწლიანი ინტენსიური კურსის სახით. ამასთან დაკავშირებით აღნიშნულია, რომ ეს საშუალებას მისცემს ახალგაზრდობას, უკეთესად მოემზადოს უმაღლესი სასწავლებლების პროგრამების დასაძლევად.
არ ვიცი, როგორ გაამართლებს ტრიმესტრული პრინციპი, მაგრამ მგონია, რომ ერთი სემესტრის განმავლობაში მხოლოდ ერთი საბუნებისმეტყველო საგნის სწავლება, ჯერ ერთი, მოსაბეზრებელი იქნება, მეორეც_პირველ (ან მეორე სემესტრში) ნასწავლი მასალა და ათვისებული უნარ-ჩვევები ემახსოვრება წლის ბოლოს? მოკლედ, გაუგებარია, რატომ უარყოფენ სისტემატურობისა და გენერალიზაციის პრინციპს. ამასთან, ჩანს, რომ საშუალო სკოლაში საბუნებისმეტყველო საგნების როლი საკმაოდ შემცირებულია_წინა პლანზე ჰუმანიტარული საგნებია წამოწეული და მოსალოდნელია სნობისტების აღზრდა.
ამათან დაკავშირებით აღსანიშნავია ჟურნალ “თავისუფლებაში” (#9, 2004) გოგი გვახარიას სტატია “სნობიზმი და კორუფცია”, სადაც ავტორი აღნიშნავს: “თავის ესეში “სნობიზმის ანატომია” არტურ კესტლერი სნობიზმის ეტალონად მიიჩნევს ევროპის ზოგიერთი ქვეყნის სკოლაში დამკვიდრებულ განათლების სისტემას, რომელშიც ძირითადი აქცენტი ჰუმანიტარულ მეცნიერებებზე კეთდება და ნაკლები ყურადღება ეთმობა საბუნებისმეტყველო სწავლებას. მწერალი იხსენებს ადამიანებს, რომლებიც უხერხულად გრძნობენ თავს, როცა მესამე ხარისხის მწერლის გვარი ავიწყდებათ, მაგრამ თითქმის ამაყად აცხადებენ, რომ წარმოდგენა არა აქვთ, როგორია ელექტრონული ნათურის მოქმედების მექანიზმი. ასეთი ადამიანები ჩვენ გვერდითაც ცხოვრობენ, დღევანდელ საქართველოში. ამერიკის შეერთებული შტატებიდან ჩამოსვლის შემდეგ, როგორც წესი, ისინი ამერიკული განათლების სისტემაზე ქილიკობენ, უკვირთ, რომ იქ კიბერნეტიკის პროფესორმა არ იცის ვინაა დოსტოევსკი, სახელგანთქმულ ფიზიკოსს კი არასდროს მოუსმენია მოცარტის რეკვიემი”.
ეროვნულ სასწავლო გეგმაში კატეგორიულად არის მოთხოვნილი, რომ “დაუშვებელია მოსწავლეების დაყოფა სიძლიერის მიხედვით” და ეს მოსაზრება დასაბუთებულია მრავალი კვლევის საფუძველზე. ალბათ, ეს მოთხოვნა სამართლიანია, თუ საკითხი ეხება ერთსა და იმავე სკოლაში მოსწავლეების დაყოფას “ძლიერებად და სუსტებად”. მაგრამ, ვფიქრობ, სულ სხვაა პროფილირებული სწავლება ზედა საფეხურზე (საშუალო სკოლა X-XII კლ.) და შესაბამისი სკოლების არსებობა (თუმცა პროფილირებულ სწავლებასაც ჰყავს ოპონენტები). ამის შესახებ კი სასწავლო გეგმაში არაფერია ნათქვამი. ასეთი სასწავლებლები არსებობს განვითარებულ ქვეყნებში. მაგალითად, საფრანგეთში არის ფიზიკა-ტექნიკური სასწავლებელი, რომლის კურსდამთავრებულნი მსოფლიოში ცნობილი მეცნიერები გახდნენ.
2004 წელს შესრულდა 40 წელი, როდესაც ყოფილ საბჭოთა კავშირის რამდენიმე ქალაქში შეიქმნა შესანიშნავი პროფილირებული სკოლები. ოთხ უნივერსიტეტთან_მოსკოვის, ლენინგრადის, ნოვოსიბირსკის (რომლის პირველი რექტორი იყო მსოფლიოში ცნობილი ქართველი მათემარიკოსი, აკადემიკოსი ილია ვეკუა, შემდეგ საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის პრეზიდენტი) და კიევში. XX საუკუნის 50-იანი წლების ბოლოს და 60-იანის დასაწყისში ზუსტი მეცნიერებები_მათემატიკა, ფიზიკა, ქიმია და სხვ. ძალიან პოპულარული გახდა საბჭოთა ახალგაზრდებში. ეს დაკავშირებული იყო კოსმოსის ათვისებასთან, ბირთვული კვლევების განვითარებასთან, სხვა დიდ მეცნიერულ მიღწევებთან, ახალი სამეცნიერო ცენტრების გახსნასთან, რაც ფართო საზოგდოებისათვის უფრო ცნობილი გახდა, ვიდრე ადრე. იბეჭდებოდა სტატიები როგორც ”ძველ” ისე ”ახალ” მეცნირებებზე_გენეტიკაზე, კიბერნეტიკაზე და სხვა მეცნიერულ მიმართულებებზე, რაც ადრე იდეოლოგიური მოტივებით აკრძალული იყო. ცნობილი გახდა ადრე ”გასაიდუმლოებული” დიდი მეცნიერების_ი. ვ. კურჩატოვის, მ.ვ. კელდიშის, ს. პ. კოროლიოვისა და სხვათა სახელები. მკვეთრად გაიზარდა ინტერესი მათემატიკისა და ფიზიკის ოლემპიადებისადმი.
1960 წლიდან დაიწყო საკავშირო ოლემპიადები მათემატიკაში და ფიზიკაში (საქართველოში უფრო ადრე). ცოტა მოგვიანებით საერთაშორისო ოლიმპიადები. 1963 წელს მსოფლიოში ცნობილი მეცნიერების_აკადემიკოსების პ. ს. ალექსანდროვის, ა. კ. კოლმგოროვის, ი. კ. კიკოინის, მ. ა. ლავრენტიევის, ი. გ. პეტროვსკის_ინიციატივით სსრკ მინისტრთა საბჭომ მიიღო დადგენილება მოსკოვის, ლენინგრადის, ნოვოსიბირსკისა და კიევის უნივერსიტეტებთან ფიზიკა-მათემატიკური სკოლა-ინტერნატების გახნის შესახებ, რომელიც მალე განხორციელდა კიდეც. სინამდვილეში, სპეციალიზებული სკოლა-ინტერნატი ნოვოსიბირსკის უნივერსიტეტთან ამ დადგენილებამდეც არსებობდა, რომლის ორგანიზება 1962 წელს მოახდინა სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის ციმბირის განყოფილების პრეზიდენტმა აკადემიკოსმა მ. ა. ლავრენტიევმა. აღნიშნული სკოლების კურსდამთავრებულებიდან ბევრია ცნობილი მეცნიერები, მათ შორის_აკადემიკოსებიც.
1965 წელს თბილიშიც გაიხსნა ფიზიკა-მათემატიკის რესპუბლიკური საშუალო სკოლა-ინტრნატი (ყოფილი კომაროვის სახელობის, ამჟამად თენგიზ გეგელიას სახელობის), რომელიც ცოტა მოგვიანებით თბილისის ივანე ჯავახიშვილის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტთან არ სებული სასწავლებელი გახდა. საქართველოში (თბილისის ილია ვეკუას სახელობის 42, ქუთაისის ანდრია რაზმაძის სახელობის და სხვ.) ფიზიკა-მათემატიკური სკოლების წარGინებული კურსდამთავრებულები, შემდეგ_ცნობილი მეცნიერები, ბიზნესმენები, პოლიტიკოსები მუშაობენ არამარტო საქართველოში, არამედ სხვა ქვეყნებშიც და ხელს უწყობენ ყოველგვარ განვითარებას. სწორედ ასეთებით ამაყობს სკოლა და მასწავლებელი. ვფიქრობ საჭიროა ამ ტრადიციის შენარჩუნება.
2005 წლის 20 თებერვალს თსუ თ. გეგელიას სახელობის ფიზიკა-მათემატიკის რესპუბლიკური საშუალო სკოლა-ინტერნატის ყოფილი მოსწავლეების გელა მანელიძის (სკოლა-ინტერნატის დირექტორი) დავით მორჩილაძის (თბილგაზის გენერალური დირექტორი) და კახაბერ კორძაიას (კიოტოს უნივერსიტეტის მათემატიკურ მეცნიერებათა დოქტორი) ხელმძღვანელობით მოხდა სკოლა-ინტერნატის ზოგიერთი კურსდამთავრებულის შეხვედრა და საფუძველი ჩაეყარა ”კლუბი კომაროველის” დაარსებას, რომლის ძირითადი მიზანია სკოლა-ინტერნატისადმი სხვადასხვაგვაირი დახმარების გაწევა, რათა შენარჩუნებული და განვითარებული იყოს მისი საუკეთესო ტრადიციები.
ჯემალ კიკნაძე
თბილისის ივ. ჯავახიშვილის სახ. სახელმწიფო უნივერსიტეტის თ. გეგელიას სახ.ფიზიკა-მათემატიკის რესპუბლიკური საშუალო სკოლა-ინტერნატის ფიზიკის მასწვლებელი.
P.S. ეს წერილი დაბეჭდილია გაზეთში ”ახალი განათლება”, 10-16 თებერვალი, 2005 წელი, #4 (259) გვ. 4
понедельник, января 12, 2009
შრომების სია
გამოქვეყნებული
სასწავლო-მეთოდური სტატიებისა და ლიტერატურის სია1. ავტომატიზაციის ელემენტები სკოლაში,
ჟურნალი ”ფიზკა და მათემატიკა სკოლაში” #2, 1970, გვ. 68
2. ზოგიერთი საპროექციო აპარატურის გამოყენება ფიზიკის სწავლებაში,
გაზეთი ”სახალხო განათლება”, 17.09.1971, გვ. 3
3. როგორ ვასწავლი ფოტოეფექტს და როგორ შემომაქვს კვანტების ცნება,
ჟურნალი ”ფიზკა და მათემატიკა სკოლაში” #4, 1971, გვ. 45
სასწავლო-მეთოდური სტატიებისა და ლიტერატურის სია1. ავტომატიზაციის ელემენტები სკოლაში,
ჟურნალი ”ფიზკა და მათემატიკა სკოლაში” #2, 1970, გვ. 68
2. ზოგიერთი საპროექციო აპარატურის გამოყენება ფიზიკის სწავლებაში,
გაზეთი ”სახალხო განათლება”, 17.09.1971, გვ. 3
3. როგორ ვასწავლი ფოტოეფექტს და როგორ შემომაქვს კვანტების ცნება,
ჟურნალი ”ფიზკა და მათემატიკა სკოლაში” #4, 1971, გვ. 45
воскресенье, декабря 07, 2008
საბუნებისმეტყველო გუნდურ ინტეგრირებული პროექტი
ექსპერიმენტი
თბილისის 199-ე საჯარო
სკოლა-პანსიონი ”კომაროვი”
გუნდურ ინტეგრირებული პროექტი
განათლება მდგრადი განვითარებისათვის
საბუნებისმეტყველო პროექტის სახელწოდება
ექსპერიმენტი
1. გუნდის წევრები:
1. გიორგი ანდღულაძე XI 2 კლასი (ცდების გადაღება, ვებ-გვერდის შექმნა და დიზაინი)
ტელ: 37-58-67; 893-188-000;
2. ირაკლი გიგიბერია XI 2 კლასი (ხელსაწყოების დამზადება და ცდების ჩატარება)
ტელ: 31-79-18 ; 32-68-82 ;
3. დავითი ბულისკერია X 3 კლასი (ხელსაწყოების დამზადება და ცდების ჩატარება)
ტელ: 60-52-41 ;
4. ნინო ტაბაღუა X 3 კლასი (ხელსაწყოების დამზადება და ცდების ჩატარება)
ტელ: 37-24-36 ;
5. ლადო კოსტავა X 3 კლასი (ხელსაწყოების დამზადება და ცდების ჩატარება)
ტელ: 34-55-10.
ჯემალ კიკნაძე ფიზიკის მასწავლებელი, ხელმძღვანელი, ტელ. 29-21-23; 891-29-21-23;
თბილისის 199-ე საჯარო
სკოლა-პანსიონი ”კომაროვი”
გუნდურ ინტეგრირებული პროექტი
განათლება მდგრადი განვითარებისათვის
საბუნებისმეტყველო პროექტის სახელწოდება
ექსპერიმენტი
1. გუნდის წევრები:
1. გიორგი ანდღულაძე XI 2 კლასი (ცდების გადაღება, ვებ-გვერდის შექმნა და დიზაინი)
ტელ: 37-58-67; 893-188-000;
2. ირაკლი გიგიბერია XI 2 კლასი (ხელსაწყოების დამზადება და ცდების ჩატარება)
ტელ: 31-79-18 ; 32-68-82 ;
3. დავითი ბულისკერია X 3 კლასი (ხელსაწყოების დამზადება და ცდების ჩატარება)
ტელ: 60-52-41 ;
4. ნინო ტაბაღუა X 3 კლასი (ხელსაწყოების დამზადება და ცდების ჩატარება)
ტელ: 37-24-36 ;
5. ლადო კოსტავა X 3 კლასი (ხელსაწყოების დამზადება და ცდების ჩატარება)
ტელ: 34-55-10.
ჯემალ კიკნაძე ფიზიკის მასწავლებელი, ხელმძღვანელი, ტელ. 29-21-23; 891-29-21-23;
воскресенье, ноября 02, 2008
საბუნებისმეტყველო პროექტი
ანალემა
მზის ანაბეჭდი ცაზე ერთწლიანი ფოტოგრაფირებისას
2007 წელს 199-ე საჯარო სკოლა-პანსიონისის (კომაროვი) მოსწავლეთა გუნდმა, ჩემი ხელმძღვანელობით მონაწილეობა მიიღო განათლების სამინისტროს მიერ ორგანიზებულ გუნდურ ინტეგრირებული პროექტების კონკურსში (განათლება მდგრადი განვითარებისათვის) პროექტით ანალემა -”მზის საათის ზოდიაქური წრე”.
четверг, октября 16, 2008
Самые большие в мире кристаллы
Эти кристаллы, естественного происхождения, находятся в двух пещерах, недалеко от мексиканского города Чихуахуа (Chichuahua). Состоят они из селенита, прозрачной разновидности кристаллического гипса. Самые большие из них имеют колончатую структуру с диаметром ~1.2 метра и достигают длины 10-15 метров. Читать дальше »
Эти кристаллы, естественного происхождения, находятся в двух пещерах, недалеко от мексиканского города Чихуахуа (Chichuahua). Состоят они из селенита, прозрачной разновидности кристаллического гипса. Самые большие из них имеют колончатую структуру с диаметром ~1.2 метра и достигают длины 10-15 метров. Читать дальше »
Астрономическая картинка дня
У NASA есть сайт Astronomy Picture of the Day
На протяжении почти 18 лет, начиная с 16 июня 1995 года и по сегодняшний день, там публикуется по одной картинке в день. Иногда публикуемая картинка (фотография, рисунок, анимация)отражает текущее астрономическое событие или новость, в большинстве же случаев изображения просто познавательны и красивы.
Сайт англоязычный, но, к нашей радости, на Астронет есть страничка с переводом, к тому же более удобно построенная - имеются не только названия фотографий, но и миниатюры с описанием.
К верхней фотографии: Когда Луна была молодая. 13.05.2005. Автор: Stefan Seip, перевод: Н. А. Липунова.На этом снимке, полученном 9 мая, узкому серпу Луны исполнилось 34 часа 18 минут. Лунный возраст, рассчитанный на протяжении лунации, т.е. полного цикла смены фаз - от новолуния к полнолунию, и вновь к новолунию - никогда не превышает 29,5 дней. Молодая Луна способна произвести сильное впечатление даже на случайного наблюдателя. Поскольку узкий лунный серп довольно слабый, он лучше всего виден низко на западе, на небе, потемневшем после захода Солнца. Астроному Штефану Зайпу повезло: наблюдая молодую Луну в прошлый понедельник, он увидел на фоне лунного серпа летящий самолет. Красный инверсионный след от самолета, пролетевшего на большой высоте, отражает свет Солнца, заходящего за горизонт. Читать дальше
У NASA есть сайт Astronomy Picture of the Day
На протяжении почти 18 лет, начиная с 16 июня 1995 года и по сегодняшний день, там публикуется по одной картинке в день. Иногда публикуемая картинка (фотография, рисунок, анимация)отражает текущее астрономическое событие или новость, в большинстве же случаев изображения просто познавательны и красивы.
Сайт англоязычный, но, к нашей радости, на Астронет есть страничка с переводом, к тому же более удобно построенная - имеются не только названия фотографий, но и миниатюры с описанием.
К верхней фотографии: Когда Луна была молодая. 13.05.2005. Автор: Stefan Seip, перевод: Н. А. Липунова.На этом снимке, полученном 9 мая, узкому серпу Луны исполнилось 34 часа 18 минут. Лунный возраст, рассчитанный на протяжении лунации, т.е. полного цикла смены фаз - от новолуния к полнолунию, и вновь к новолунию - никогда не превышает 29,5 дней. Молодая Луна способна произвести сильное впечатление даже на случайного наблюдателя. Поскольку узкий лунный серп довольно слабый, он лучше всего виден низко на западе, на небе, потемневшем после захода Солнца. Астроному Штефану Зайпу повезло: наблюдая молодую Луну в прошлый понедельник, он увидел на фоне лунного серпа летящий самолет. Красный инверсионный след от самолета, пролетевшего на большой высоте, отражает свет Солнца, заходящего за горизонт. Читать дальше
понедельник, сентября 15, 2008
ფარადეის უმარტივესი ელექტროძრავა
ამ ელექტროძრავის სწორი სახელწოდებაა: ფარადეის უნიპოლარული (ერთპოლუსიანი) ძრავა.
მისი მთავარი ნაწილია ცილინდრული დენგამტარი (ან დაფარული დენგამტარი ფენით) მაგნიტი (აქ ნაჩვენებ ვიდეოფრაგმენტებში გამოყენებულია ( неодимовые магниты-ნიობიმური მაგნიტი).
CMS - პროტონების შეჯახების მიწისქვეშა ექსპერიმენტი
მსოფლიოს ფიზიკოსებთან ერთად მუშაობენ ქართველი ფიზიკოსებიც ახალი აღმოჩენების მოლოდინში ... მოუსმინეთ გია დვალს
გიორგი (გია) დვალინიუ-იორკის უნივერსიტეტის ფიზიკის პროფესორი,
ფილოსოფიის დოქტორი 1992 (მაღალი ენერგიები ფიზიკა და კოსმოლოგია), ბირთვული კვლევის ევროპული ცენტრის მუდმივიწევრი, დაამთავრა (თეორიული ფიზიკა) თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 1985, ელემენტარული ნაწილაკების თეორიული ფიზიკა.
Phoenix Mars Lander
ფენიქსი წარმატებით დაეშვა (დაჯდა) მარსზე
ამერიკულმა ზონდმა (”ფენიქსი”-Phoenix Mars Lander) გადალახა რა თითქმის 700 მილიონი კილომეტრი მიაღწია თავისი მოძრაობის მიზანს-პლანეტა მარსს http://phoenix.lpl.arizona.edu/index.php. შემობრუნდა რა სითბური ეკრანით წინ, აპარატი გაიტყორცნა მფრინავი საფეხურისაგან და მსუბუქად შემობრუნდა სტაბილიზაციისათვის. შვიდი წუთის შემდეგ ის პირველად დაეჯახა მარსის ატმოსფეროს წინააღმდეგობას,
ხოლო შემდეგ მასთან კავშირი გაწყდა. კავშირის დარღვევას მოელოდნენ. აპარატმა მარსის ზედაპირიდან 113 კმ-ის სიმაღლეზე ატმოსფეროში შესვლა დაიწყო 20 000 კმ/სთ-ზე მეტი სიჩქარით (5,6 კმ/წმ), რის გამოც მისი სითბოდამცავი ეკრანი უნდა გახურებულიყო 1400 oC-ზე მეტ ტემპერატურამდე. მარსის ატმოსფეროს აირმა, რომელშიც მუხრუჭდებოდა ფენიქსი წარმოქმნა ”ცეცხლის ბირთვი”-გახურებული პლაზმის ღრუბელმა დახურა აპარატი და რადიოტალრებს არ მისცა გავრცელების საშუალება.
ყველაფერმა კარგად ჩაიარა-ზონდმა მხოლოდ სამ წუთში გამსჭვალა მარსის ატმოსფერო და წარმატებით დაჯდა პლანეტაზე. მაგრამ დაშვებიდან ორი დღით ადრე პროექტ ფენიქსის (Phoenix) ხემძღვანელმა ბარრი გოდშტეინმა
კალიფორნიის ტექნოლოიური უნივერსიტეტის რეაქტიული მოძრაობის ლაბორატორიაში (JPL) განაცხადა, რომ მისთვის და მისი ამხანაგებისათვის ატმოსფეროში შესვლის ფაზა, დაშვებისა და დაჯდომის-ეს ”საშინელების შვიდი წუთია”. ამ შვიდ წუთზე იყო დამოკიდებული ”წარმაება თუ წარუმატებლობა” იმ მისიისა, რომელიც 420 მილიონი დოლარი ღირდა.
მარსზე (წითელ პლანეტაზე) ფენიქსი წარმატებით დაეშვა 16:53
ამერიკულმა ზონდმა (”ფენიქსი”-Phoenix Mars Lander) გადალახა რა თითქმის 700 მილიონი კილომეტრი მიაღწია თავისი მოძრაობის მიზანს-პლანეტა მარსს http://phoenix.lpl.arizona.edu/index.php. შემობრუნდა რა სითბური ეკრანით წინ, აპარატი გაიტყორცნა მფრინავი საფეხურისაგან და მსუბუქად შემობრუნდა სტაბილიზაციისათვის. შვიდი წუთის შემდეგ ის პირველად დაეჯახა მარსის ატმოსფეროს წინააღმდეგობას,
ხოლო შემდეგ მასთან კავშირი გაწყდა. კავშირის დარღვევას მოელოდნენ. აპარატმა მარსის ზედაპირიდან 113 კმ-ის სიმაღლეზე ატმოსფეროში შესვლა დაიწყო 20 000 კმ/სთ-ზე მეტი სიჩქარით (5,6 კმ/წმ), რის გამოც მისი სითბოდამცავი ეკრანი უნდა გახურებულიყო 1400 oC-ზე მეტ ტემპერატურამდე. მარსის ატმოსფეროს აირმა, რომელშიც მუხრუჭდებოდა ფენიქსი წარმოქმნა ”ცეცხლის ბირთვი”-გახურებული პლაზმის ღრუბელმა დახურა აპარატი და რადიოტალრებს არ მისცა გავრცელების საშუალება.ყველაფერმა კარგად ჩაიარა-ზონდმა მხოლოდ სამ წუთში გამსჭვალა მარსის ატმოსფერო და წარმატებით დაჯდა პლანეტაზე. მაგრამ დაშვებიდან ორი დღით ადრე პროექტ ფენიქსის (Phoenix) ხემძღვანელმა ბარრი გოდშტეინმა
კალიფორნიის ტექნოლოიური უნივერსიტეტის რეაქტიული მოძრაობის ლაბორატორიაში (JPL) განაცხადა, რომ მისთვის და მისი ამხანაგებისათვის ატმოსფეროში შესვლის ფაზა, დაშვებისა და დაჯდომის-ეს ”საშინელების შვიდი წუთია”. ამ შვიდ წუთზე იყო დამოკიდებული ”წარმაება თუ წარუმატებლობა” იმ მისიისა, რომელიც 420 მილიონი დოლარი ღირდა.
მარსზე (წითელ პლანეტაზე) ფენიქსი წარმატებით დაეშვა 16:53წყნარიოკიანის დროით (19:53 აღმოსავლეთის დროით), 25 მაისს 2008 წელს, არკტიკულ არეში სახელწოდებით ჩრდილოეთის ნათება Vastitas, 68 გრადუსი ჩრდილოეთის განედის, 234 გრადუსი აღმოსავლეთის გრძედის.
იხილეთ: http://www.nasa.gov/news/index.html
მარსის ერთ-ერთი პირველი ფოტოსურათები ფენიქსიდან მიღებული
Феникс сел на Марсе
26.05.2008 10:35 Газета.ru
Преодолев почти 700 млн км, американский зонд Phoenix Mars Lander оказался у цели своего путешествия – планеты Марс. Повернувшись тепловым экраном вперед, аппарат отстрелился от пролетной ступени и был слегка закручен для стабилизации. Через семь минут он впервые столкнулся с сопротивлением марсианской атмосферы, а затем связь с ним прекратилась. Перебои со связью ожидались. Вход в атмосферу на высоте 113 км начался со скоростью более 20 тыс. км/ч (5,6
км/сек), из-за чего лобовой теплозащитный экран аппарата должен был нагреться до температуры более 1400C. Газ марсианской атмосферы, о который тормозится Phoenix, при встрече с ним оказывается не многим холоднее, образуя «огненный шар» – облако раскалённой плазмы, которое скрывает аппарат и не даёт радиоволнам выйти наружу. Сейчас мы уже знаем, что всё прошло удачно – зонд пронзил атмосферу всего за три минуты и благополучно приземлился (или примарсился?). Но ещё за пару дней до спуска 
руководитель проекта Phoenix в Лаборатории реактивного движения (JPL) Калифорнийского технологического института Барри Голдштейн признавался, что для него и его коллег фаза входа в атмосферу, спуска и посадки – это «семь минут ужаса». От этих семи минут зависел ответ на вопрос «пан или пропал» для миссии, которая стоила $420 миллионов. Когда Phoenix находился на высоте примерно 13 км от поверхности Марса, раскрылся парашют, замедляющий падение. Выбор времени ввода парашюта критически важен - если это происходит 
слишком рано, аэродинамические силы рвут ткань купола в клочья, если слишком поздно – вместо мягкой посадки космический аппарат разобьётся о марсианский грунт. Еще через несколько секунд по плану был сброшен тепловой экран, из аппарата выдвинулись три посадочные опоры (ноги) и включился радиолокатор для измерения высоты и скорости снижения. В километре от поверхности, когда до приземления оставалось 43 секунды, а скорость аппарата упала до 200 км/ч (55 м/с), зонд отбросил парашют. Дальнейший спуск и мягкая посадка осуществлялись на тормозных ракетных двигателях. Чтобы сброшенный купол не накрыл аппарат после приземления, Phoenix в последний момент чуть ушел в 
сторону. Но самую большую реальную опасность при посадке представляли камни. На грунт аппарат опускается со скоростью 9 км/ч (2,5 м/c) – это всё равно, что на Земле спрыгнуть с табуретки, - но любой предмет, выпирающий вверх на 40 см, способен пробить днище Phoenix'а и повредить начинку зонда, превратив высокотехнологичное устройство в жбан с бесполезным мусором.Кроме того, попади камушек покрупнее под одну из опор – и стоять Phoenix'у, накренившись, ещё неизвестно сколько. Хорошо, если бы он накренился на юг, подставив солнечные батареи под солнечные лучи, но могло случиться и в точности до наоборот, и мощность вырабатываемого электропитания 
существенно упала бы, пояснил научный руководитель миссии Питер Смит из Аризонского университета в Тусоне. Наконец, даже если аппарат успешно и ровно сел, это ещё не значит, что опасность миновала. Объекты высотой более 60 см в непосредственной близости аппарата могли помешать раскрытию солнечных батарей – единственного источника электроэнергии. В общем, было о чём волноваться. И хотя в месте посадки камней должно было быть немного – на этот счёт орбитальный коллега Phoenix Mars Lander, аппарат Mars Reconnaissance Orbiter проводил специальное исследование с орбиты, никто не мог дать гарантии, что всё обойдётся. Обошлось. Само приземление произошло точно по плану. В 03:38 по московскому времени, 
или в 16:38 по времени Тихоокеанского побережья США, где находится центр контроля миссии летающая лаборатория оказалась на грунте, однако узнали мы об этом не сразу. Сначала радиосигналу потребовалось почти 15 минут, чтобы через ретрансляторы на марсианской орбите добраться до Земли (сейчас Марс и Земля по разные стороны от Солнца). Радиоволны достигли Земли в 03:53:44 мск, и ответственный за связь с аппаратом инженер Ричард Корнфельд объявил, что поступил сигнал о приземлении. Сотрудники центра управления запрыгали и начали обниматься. Представители NASA сообщили, что посадка произведена в заданном регионе – 68,35 градусов северной широты (в 3,5 градусах севернее полярного круга) и 127 градусов западной долготы (они же 233 градуса восточной). На Земле точка с такими координатами находится на севере Канады, у побережья моря Бофорта. Впрочем, учитывая произвольность точки отсчёта долготы, – что на Земле, что на Марсе – можно сравнивать это место и с Мурманском, полуостровом Ямал или севером Чукотки, а учитывая, что полярный круг на Земле расположен на большей широте, – даже с Таймыром. В момент посадки местное время в точке приземления было около 4 часов пополудни, Солнце уже клонилось к закату. Через два часа Phoenix передал через орбитальный ретранслятор Mars Odyssey телеметрическую информацию и первые снимки. Аппарат периодически выключается для экономии электроэнергии. До момента отключения камера сделала максимально возможное количество снимков. По словам разработчиков, им хотелось, чтобы первыми были снимки панелей солнечных батарей. На данном этапе Марс, видимый на заднем плане, был не так важен, как диагностика состояния единственного источника электроэнергии. Затем появился отпечаток опоры на грунте. И только потом камера аппарата начала составлять двухцветную панораму. Из пепла Phoenix Mars Lander стартовал 4 августа прошлого года с космодрома на мысе Канаверал. Для выведения на отлетную траекторию была использована ракета-носитель Delta-2. Идея проекта Phoenix восходит к 2002 году, когда орбитальные аппараты с помощью радиолокационного зондирования достоверно подтвердили, что под поверхностью Марса есть большие запасы водяного льда на обширных пространствах северного полушария планеты. Экспедиция получила своё название потому, что родилась «из пепла» несостоявшихся проектов. Собственно, посадочный модуль разрабатывался для экспедиции Mars Surveyor 2001 года, которая должна была включать орбитальный и посадочный модули. Однако в итоге полетел лишь переименованный в Mars Odyssey орбитальный аппарат, а посадка была отменена из-за неудачи предшественницы Mars Surveyor 2001 – Mars Surveyor 1998. В конце 1999 года Mars Polar Lander, связь с которым была потеряна незадолго до посадки, приземлился где-то в районе южного полюса планеты, хотя найти его на снимках с орбиты пока не удалось.А всего несколькими месяцами ранее случился едва ли не самый известный курьёз в истории автоматического изучения планет.Аппарат Mars Climate Observer, вместо того, чтобы выйти на орбиту вокруг Красной планеты, на полной скорости врезался в её атмосферу и, скорее всего, сгорел ещё до падения на твёрдую поверхность. Как выяснилось позднее, инженеры перепутали метрические и имперские единицы – двигатели считали силу в ньютонах, а программное обеспечение – в фунт-силах. В 2003 году проект Phoenix был выбран NASA из четырех альтернативных вариантов миссии Mars Competed Scout. При создании аппарата технология посадки аппарата на поверхность планеты была существенно изменена по сравнению с более ранними проектами. Разработчики утверждали, что им удалось отловить все «баги», и маленькая трагедия 1999 года не должна была повториться. За водойПосадочный аппарат Phoenix'а призван ответить на три ключевых вопроса: пригодны ли полярные районы Марса для жизни, тает ли там периодически лёд и как менялись погодные условия в зоне приземления в исторически обозримый период. Phoenix должен исследовать и другие особенности марсианского климата. Главной задачей миссии является поиск воды на Красной планете. «За водой» – так звучит неофициальный лозунг проекта. Формальными задачами миссии являются изучение геологической истории воды, что является ключом к пониманию климатических изменений в прошлом, и поиск доказательства существования «обитаемой зоны» – жидкой фазы на границе льда и грунта. В противоположность американским марсоходам, которые исследуют геологическую историю красной планеты, Phoenix'у предстоит взять образцы, которые должны показать активные процессы. Северная ледяная шапка Марса «дышит», расширяясь или сжимаясь в зависимости от времени года. Учёные планируют изучить свойства льда и обмен воды между атмосферным водяным паром в атмосфере и льдом, замороженным в грунте – если таковой обмен имеет место. Но самой большой целью миссии будет поиск следов жизни. Руководитель научной программы миссии Питер Смит пообещал сделать «полный геологический и химический анализ поверхности, держа в голове поиск "обитаемой зоны"». Полярная область позволяет надеяться, что лед предохраняет органические материалы от разрушения, сохраняя для нас историю жизни на этой планете, как кухонный холодильник хранит продукты. Ожидается, что Phoenix станет «еще одной ступенькой на пути к будущему полету на Марс людей». Ученые надеются, что подобно земным пустыням, полярные пустыни Марса могут в настоящем или в прошлом быть обитаемыми — несмотря на то, что последний дождь там шел, вероятно, не один миллион лет назад. Согласно некоторым расчетам, каждые 50-100 тысяч лет из-за изменений орбиты и наклона оси вращения на Марсе происходит потепление климата, в ходе которого лед тает. И есть даже мизерная вероятность, что живые организмы, находящиеся в анабиозе, возвращаются в эти периоды к жизни. Кстати, лопатка, которой механическая рука Phoenix'а будет копаться в грунте, была специально стерилизована – дабы не заселить этот мало и редко пригодный к жизни грунт земными бактериями. Цена поисковПоиск точки посадки, которая была бы не только безопасна, но и интересна с научной точки зрения, занял не один год. По словам Смита, учёные «выбрали место у края шапки полюса, где сконцентрировано больше всего льда». «Если мы хотим найти наиболее удобную зону в полярном районе вечной мерзлоты, это и есть то самое место», — уверен руководитель научной части проекта. Участок, неофициально названный «Зеленая долина» (Green Valley), находится в зоне вечной мерзлоты в северном полушарии Марса. В низине длиной более 60 км и глубиной более 200 м ученые надеются обнаружить самую высокую концентрацию льда. Кратер, находящийся недалеко от долины, позволяет надеяться, что она засыпана мелкими камнями и частицами мягкого грунта размером 10-20 см, выбитых при ударе метеорита, образовавшего этот кратер. Всё это будет интересно ученым.Аппарат впервые проведёт бурение грунта в приполярной зоне Марса, раскопает траншею в марсианской вечной мерзлоте, а его манипуляторы будут поднимать и доставлять наверх, к «мини-лабораториям» на основной платформе Phoenix'а образцы грунта – поднятые с поверхности или извлечённые из траншеи. Специальный анализатор позволит разогревать образцы до 800 градусов по Цельсию, чтобы исследовать выделяющиеся пары. Ценой таких интереснейших экспериментов станет то, что аппарат, скорее всего, не сможет работать больше заявленного срока службы. В отличие от марсоходов, которые передвигаются в экваториальной зоне Марса, Phoenix совершил посадку в районе, который в течение многих месяцев будет слишком холодным и тёмным, чтобы обеспечить аппарат электропитанием за счет солнечной энергии. Сейчас в северном полушарии Марса заканчивается весна, когда имеется избыток солнечного света, а температура воздуха относительно высока. Однако уже через месяц, 25 июня, здесь наступит марсианское астрономическое лето, а Солнце «повернёт на осень» – начнёт ото дня ко дню подниматься над горизонтом на всё меньшую и меньшую высоту. Это уменьшит поступление энергии от солнечных батарей и, в конечном счете, энергии станет так мало, что аппарат замерзнет. Расчётная продолжительность миссии – 90 суток. И даже если ему удастся проработать дольше, не приходится рассчитывать на рекорды вроде тех, что поставили марсоходы, с 2004 года ползающие по Красной планете. 26 декабря в северное полушарие Марса придёт осень, а через некоторое время в точке посадки Phoenix'а даже начнётся полярная ночь, никакой подпитки от солнечных лучей не будет. В конечном счете, из-за снижения температуры здесь будет так холодно, что атмосферный углекислый газ превратится в снег, который полностью засыплет «Феникс». Возродиться из этого пепла уже вряд ли получится.
Игорь Афанасьев(По материалам NASA, Science, New Scientist, JPL, LM, UA, MD Robotics/Optech)
Газета.ru
იხილეთ: http://www.nasa.gov/news/index.html
მარსის ერთ-ერთი პირველი ფოტოსურათები ფენიქსიდან მიღებული
Феникс сел на Марсе
26.05.2008 10:35 Газета.ru
Преодолев почти 700 млн км, американский зонд Phoenix Mars Lander оказался у цели своего путешествия – планеты Марс. Повернувшись тепловым экраном вперед, аппарат отстрелился от пролетной ступени и был слегка закручен для стабилизации. Через семь минут он впервые столкнулся с сопротивлением марсианской атмосферы, а затем связь с ним прекратилась. Перебои со связью ожидались. Вход в атмосферу на высоте 113 км начался со скоростью более 20 тыс. км/ч (5,6
км/сек), из-за чего лобовой теплозащитный экран аппарата должен был нагреться до температуры более 1400C. Газ марсианской атмосферы, о который тормозится Phoenix, при встрече с ним оказывается не многим холоднее, образуя «огненный шар» – облако раскалённой плазмы, которое скрывает аппарат и не даёт радиоволнам выйти наружу. Сейчас мы уже знаем, что всё прошло удачно – зонд пронзил атмосферу всего за три минуты и благополучно приземлился (или примарсился?). Но ещё за пару дней до спуска 
руководитель проекта Phoenix в Лаборатории реактивного движения (JPL) Калифорнийского технологического института Барри Голдштейн признавался, что для него и его коллег фаза входа в атмосферу, спуска и посадки – это «семь минут ужаса». От этих семи минут зависел ответ на вопрос «пан или пропал» для миссии, которая стоила $420 миллионов. Когда Phoenix находился на высоте примерно 13 км от поверхности Марса, раскрылся парашют, замедляющий падение. Выбор времени ввода парашюта критически важен - если это происходит 
слишком рано, аэродинамические силы рвут ткань купола в клочья, если слишком поздно – вместо мягкой посадки космический аппарат разобьётся о марсианский грунт. Еще через несколько секунд по плану был сброшен тепловой экран, из аппарата выдвинулись три посадочные опоры (ноги) и включился радиолокатор для измерения высоты и скорости снижения. В километре от поверхности, когда до приземления оставалось 43 секунды, а скорость аппарата упала до 200 км/ч (55 м/с), зонд отбросил парашют. Дальнейший спуск и мягкая посадка осуществлялись на тормозных ракетных двигателях. Чтобы сброшенный купол не накрыл аппарат после приземления, Phoenix в последний момент чуть ушел в 
сторону. Но самую большую реальную опасность при посадке представляли камни. На грунт аппарат опускается со скоростью 9 км/ч (2,5 м/c) – это всё равно, что на Земле спрыгнуть с табуретки, - но любой предмет, выпирающий вверх на 40 см, способен пробить днище Phoenix'а и повредить начинку зонда, превратив высокотехнологичное устройство в жбан с бесполезным мусором.Кроме того, попади камушек покрупнее под одну из опор – и стоять Phoenix'у, накренившись, ещё неизвестно сколько. Хорошо, если бы он накренился на юг, подставив солнечные батареи под солнечные лучи, но могло случиться и в точности до наоборот, и мощность вырабатываемого электропитания 
существенно упала бы, пояснил научный руководитель миссии Питер Смит из Аризонского университета в Тусоне. Наконец, даже если аппарат успешно и ровно сел, это ещё не значит, что опасность миновала. Объекты высотой более 60 см в непосредственной близости аппарата могли помешать раскрытию солнечных батарей – единственного источника электроэнергии. В общем, было о чём волноваться. И хотя в месте посадки камней должно было быть немного – на этот счёт орбитальный коллега Phoenix Mars Lander, аппарат Mars Reconnaissance Orbiter проводил специальное исследование с орбиты, никто не мог дать гарантии, что всё обойдётся. Обошлось. Само приземление произошло точно по плану. В 03:38 по московскому времени, 
или в 16:38 по времени Тихоокеанского побережья США, где находится центр контроля миссии летающая лаборатория оказалась на грунте, однако узнали мы об этом не сразу. Сначала радиосигналу потребовалось почти 15 минут, чтобы через ретрансляторы на марсианской орбите добраться до Земли (сейчас Марс и Земля по разные стороны от Солнца). Радиоволны достигли Земли в 03:53:44 мск, и ответственный за связь с аппаратом инженер Ричард Корнфельд объявил, что поступил сигнал о приземлении. Сотрудники центра управления запрыгали и начали обниматься. Представители NASA сообщили, что посадка произведена в заданном регионе – 68,35 градусов северной широты (в 3,5 градусах севернее полярного круга) и 127 градусов западной долготы (они же 233 градуса восточной). На Земле точка с такими координатами находится на севере Канады, у побережья моря Бофорта. Впрочем, учитывая произвольность точки отсчёта долготы, – что на Земле, что на Марсе – можно сравнивать это место и с Мурманском, полуостровом Ямал или севером Чукотки, а учитывая, что полярный круг на Земле расположен на большей широте, – даже с Таймыром. В момент посадки местное время в точке приземления было около 4 часов пополудни, Солнце уже клонилось к закату. Через два часа Phoenix передал через орбитальный ретранслятор Mars Odyssey телеметрическую информацию и первые снимки. Аппарат периодически выключается для экономии электроэнергии. До момента отключения камера сделала максимально возможное количество снимков. По словам разработчиков, им хотелось, чтобы первыми были снимки панелей солнечных батарей. На данном этапе Марс, видимый на заднем плане, был не так важен, как диагностика состояния единственного источника электроэнергии. Затем появился отпечаток опоры на грунте. И только потом камера аппарата начала составлять двухцветную панораму. Из пепла Phoenix Mars Lander стартовал 4 августа прошлого года с космодрома на мысе Канаверал. Для выведения на отлетную траекторию была использована ракета-носитель Delta-2. Идея проекта Phoenix восходит к 2002 году, когда орбитальные аппараты с помощью радиолокационного зондирования достоверно подтвердили, что под поверхностью Марса есть большие запасы водяного льда на обширных пространствах северного полушария планеты. Экспедиция получила своё название потому, что родилась «из пепла» несостоявшихся проектов. Собственно, посадочный модуль разрабатывался для экспедиции Mars Surveyor 2001 года, которая должна была включать орбитальный и посадочный модули. Однако в итоге полетел лишь переименованный в Mars Odyssey орбитальный аппарат, а посадка была отменена из-за неудачи предшественницы Mars Surveyor 2001 – Mars Surveyor 1998. В конце 1999 года Mars Polar Lander, связь с которым была потеряна незадолго до посадки, приземлился где-то в районе южного полюса планеты, хотя найти его на снимках с орбиты пока не удалось.А всего несколькими месяцами ранее случился едва ли не самый известный курьёз в истории автоматического изучения планет.Аппарат Mars Climate Observer, вместо того, чтобы выйти на орбиту вокруг Красной планеты, на полной скорости врезался в её атмосферу и, скорее всего, сгорел ещё до падения на твёрдую поверхность. Как выяснилось позднее, инженеры перепутали метрические и имперские единицы – двигатели считали силу в ньютонах, а программное обеспечение – в фунт-силах. В 2003 году проект Phoenix был выбран NASA из четырех альтернативных вариантов миссии Mars Competed Scout. При создании аппарата технология посадки аппарата на поверхность планеты была существенно изменена по сравнению с более ранними проектами. Разработчики утверждали, что им удалось отловить все «баги», и маленькая трагедия 1999 года не должна была повториться. За водойПосадочный аппарат Phoenix'а призван ответить на три ключевых вопроса: пригодны ли полярные районы Марса для жизни, тает ли там периодически лёд и как менялись погодные условия в зоне приземления в исторически обозримый период. Phoenix должен исследовать и другие особенности марсианского климата. Главной задачей миссии является поиск воды на Красной планете. «За водой» – так звучит неофициальный лозунг проекта. Формальными задачами миссии являются изучение геологической истории воды, что является ключом к пониманию климатических изменений в прошлом, и поиск доказательства существования «обитаемой зоны» – жидкой фазы на границе льда и грунта. В противоположность американским марсоходам, которые исследуют геологическую историю красной планеты, Phoenix'у предстоит взять образцы, которые должны показать активные процессы. Северная ледяная шапка Марса «дышит», расширяясь или сжимаясь в зависимости от времени года. Учёные планируют изучить свойства льда и обмен воды между атмосферным водяным паром в атмосфере и льдом, замороженным в грунте – если таковой обмен имеет место. Но самой большой целью миссии будет поиск следов жизни. Руководитель научной программы миссии Питер Смит пообещал сделать «полный геологический и химический анализ поверхности, держа в голове поиск "обитаемой зоны"». Полярная область позволяет надеяться, что лед предохраняет органические материалы от разрушения, сохраняя для нас историю жизни на этой планете, как кухонный холодильник хранит продукты. Ожидается, что Phoenix станет «еще одной ступенькой на пути к будущему полету на Марс людей». Ученые надеются, что подобно земным пустыням, полярные пустыни Марса могут в настоящем или в прошлом быть обитаемыми — несмотря на то, что последний дождь там шел, вероятно, не один миллион лет назад. Согласно некоторым расчетам, каждые 50-100 тысяч лет из-за изменений орбиты и наклона оси вращения на Марсе происходит потепление климата, в ходе которого лед тает. И есть даже мизерная вероятность, что живые организмы, находящиеся в анабиозе, возвращаются в эти периоды к жизни. Кстати, лопатка, которой механическая рука Phoenix'а будет копаться в грунте, была специально стерилизована – дабы не заселить этот мало и редко пригодный к жизни грунт земными бактериями. Цена поисковПоиск точки посадки, которая была бы не только безопасна, но и интересна с научной точки зрения, занял не один год. По словам Смита, учёные «выбрали место у края шапки полюса, где сконцентрировано больше всего льда». «Если мы хотим найти наиболее удобную зону в полярном районе вечной мерзлоты, это и есть то самое место», — уверен руководитель научной части проекта. Участок, неофициально названный «Зеленая долина» (Green Valley), находится в зоне вечной мерзлоты в северном полушарии Марса. В низине длиной более 60 км и глубиной более 200 м ученые надеются обнаружить самую высокую концентрацию льда. Кратер, находящийся недалеко от долины, позволяет надеяться, что она засыпана мелкими камнями и частицами мягкого грунта размером 10-20 см, выбитых при ударе метеорита, образовавшего этот кратер. Всё это будет интересно ученым.Аппарат впервые проведёт бурение грунта в приполярной зоне Марса, раскопает траншею в марсианской вечной мерзлоте, а его манипуляторы будут поднимать и доставлять наверх, к «мини-лабораториям» на основной платформе Phoenix'а образцы грунта – поднятые с поверхности или извлечённые из траншеи. Специальный анализатор позволит разогревать образцы до 800 градусов по Цельсию, чтобы исследовать выделяющиеся пары. Ценой таких интереснейших экспериментов станет то, что аппарат, скорее всего, не сможет работать больше заявленного срока службы. В отличие от марсоходов, которые передвигаются в экваториальной зоне Марса, Phoenix совершил посадку в районе, который в течение многих месяцев будет слишком холодным и тёмным, чтобы обеспечить аппарат электропитанием за счет солнечной энергии. Сейчас в северном полушарии Марса заканчивается весна, когда имеется избыток солнечного света, а температура воздуха относительно высока. Однако уже через месяц, 25 июня, здесь наступит марсианское астрономическое лето, а Солнце «повернёт на осень» – начнёт ото дня ко дню подниматься над горизонтом на всё меньшую и меньшую высоту. Это уменьшит поступление энергии от солнечных батарей и, в конечном счете, энергии станет так мало, что аппарат замерзнет. Расчётная продолжительность миссии – 90 суток. И даже если ему удастся проработать дольше, не приходится рассчитывать на рекорды вроде тех, что поставили марсоходы, с 2004 года ползающие по Красной планете. 26 декабря в северное полушарие Марса придёт осень, а через некоторое время в точке посадки Phoenix'а даже начнётся полярная ночь, никакой подпитки от солнечных лучей не будет. В конечном счете, из-за снижения температуры здесь будет так холодно, что атмосферный углекислый газ превратится в снег, который полностью засыплет «Феникс». Возродиться из этого пепла уже вряд ли получится.Игорь Афанасьев(По материалам NASA, Science, New Scientist, JPL, LM, UA, MD Robotics/Optech)
Газета.ru
Подписаться на:
Сообщения (Atom)
